Wheatगेहूँઘઉં — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Yellow (stripe) rustपीला (धारी) रतुआપીળો (પટ્ટી) ગેરુ
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellow-orange powdery stripes running along the leaf veins in cool weather.ठंडे मौसम में पत्ती-शिराओं के साथ पीली-नारंगी चूर्णी धारियाँ।ઠંડા હવામાનમાં પાન-નસો સાથે પીળી-નારંગી ભૂકી પટ્ટીઓ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, timely sowing, remove volunteer plants, recommended fungicide at first sign.सहनशील किस्में, समय पर बुवाई, स्वयं-उगे पौधे हटाएँ, पहले लक्षण पर अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, સમયસર વાવણી, જાતે ઊગેલા છોડ કાઢો, પ્રથમ ચિહ્ને ભલામણ ફૂગનાશક.
Brown (leaf) rustभूरा (पर्ण) रतुआભૂરો (પાન) ગેરુ
Signsलक्षणચિહ્નો: Scattered orange-brown round pustules mainly on the upper leaf surface.मुख्यतः पत्ती की ऊपरी सतह पर बिखरे नारंगी-भूरे गोल दाने।મુખ્યત્વે પાનની ઉપલી સપાટીએ વિખરાયેલા નારંગી-ભૂરા ગોળ ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, balanced nitrogen, recommended fungicide if severe.सहनशील किस्में, संतुलित नाइट्रोजन, गंभीर हो तो अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ગંભીર હોય તો ભલામણ ફૂગનાશક.
Loose smutअनावृत कंड (लूज़ स्मट)ખુલ્લી કાળી (લૂઝ સ્મટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Earheads are replaced by a black powdery mass of spores; it is seed-borne.बालियाँ काले चूर्णी बीजाणु-पुंज से बदल जातीं; बीज-जनित।કંટી કાળા ભૂકી બીજાણુ-સમૂહથી બદલાય; બીજ-જન્ય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Use certified, systemic-fungicide-treated seed; rogue out smutted heads.प्रमाणित, प्रणालीगत-उपचारित बीज लें; कंड-ग्रस्त बालियाँ हटाएँ।પ્રમાણિત, આંતરપ્રવાહી-માવજત બીજ વાપરો; કાળી કંટી કાઢો.
Karnal buntकरनाल बंटકરનાલ બંટ
Signsलक्षणચિહ્નો: Partial blackening of grains near the germ end, with a fishy smell.दाने के भ्रूण-सिरे के पास आंशिक कालापन, मछली जैसी गंध।દાણાના ભ્રૂણ-છેડા પાસે આંશિક કાળાશ, માછલી જેવી ગંધ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Certified seed, avoid excess irrigation/nitrogen at heading, resistant types, seed treatment.प्रमाणित बीज, बाली आने पर अधिक सिंचाई/नाइट्रोजन नहीं, सहनशील किस्में, बीज उपचार।પ્રમાણિત બીજ, કંટી વખતે વધુ પિયત/નાઇટ્રોજન નહિ, સહનશીલ જાત, બીજ માવજત.
Pestsकीटજીવાત
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on leaves and earheads; honeydew and sooty mould; sap loss.पत्तियों व बालियों पर बस्तियाँ; स्राव व काली फफूँद; रस-हानि।પાન અને કંટી પર વસાહતો; સ્રાવ અને કાળી ફૂગ; રસ-હાનિ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, conserve natural enemies (ladybirds), neem, recommended insecticide at threshold.निगरानी, प्राकृतिक शत्रु (लेडीबर्ड) बचाएँ, नीम, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, કુદરતી શત્રુ (દાળિયા) બચાવો, લીમડો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Termitesदीमकઊધઈ
Signsलक्षणચિહ્નો: Attack roots and the stem base; plants dry and die in patches, worst in light, manure-rich, dry fields.जड़ों व तने के आधार पर हमला; पौधे टुकड़ों में सूखकर मरते, हल्की/खाद-युक्त/सूखी मिट्टी में अधिक।મૂળ અને થડના પાયે હુમલો; છોડ ટુકડે સુકાઈ મરે, હળવી/ખાતરવાળી/સૂકી જમીનમાં વધુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Use only well-rotted manure, timely irrigation, recommended seed or soil treatment.केवल भली-भाँति सड़ी खाद, समय पर सिंचाई, अनुशंसित बीज/मृदा उपचार।માત્ર સારી રીતે કોહવાયેલ ખાતર, સમયસર પિયત, ભલામણ બીજ/જમીન માવજત.
Army worm / cutwormसैन्य कीट / कटुआઆર્મી વર્મ / કટ ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars feed on leaves and cut seedlings or earheads, mostly at night.इल्लियाँ पत्तियाँ खातीं व पौध/बालियाँ काटतीं, अधिकतर रात में।ઈયળ પાન ખાય અને રોપા/કંટી કાપે, મોટે ભાગે રાત્રે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, flood irrigation, poison bait, recommended insecticide if severe.निगरानी, बाढ़ सिंचाई, ज़हर-चारा, गंभीर हो तो अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, પિયત ભરો, ઝેર-બેઇટ, ગંભીર હોય તો ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Lodgingलॉजिंग (गिरना)લોજિંગ (પડી જવું)
Causeकारणકારણ: The crop falls over from excess nitrogen, dense stand, weak roots or wind and rain near maturity.अधिक नाइट्रोजन, घना स्टैंड, कमज़ोर जड़ें या परिपक्वता पर हवा-बारिश से फसल गिरती।વધુ નાઇટ્રોજન, ગીચ સ્ટેન્ડ, નબળા મૂળ કે પાકતી વખતે પવન-વરસાદથી પાક પડે.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, correct seed rate, sturdy varieties, avoid heavy late irrigation.संतुलित नाइट्रोजन, सही बीज दर, मज़बूत किस्में, देर से भारी सिंचाई नहीं।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, યોગ્ય બીજ દર, મજબૂત જાત, મોડેથી ભારે પિયત નહિ.
Frost damageपाला क्षतिહિમ નુકસાન
Causeकारणકારણ: Cold at flowering gives white, sterile earheads and shrivelled grain.फूल समय ठंड से सफेद, बंजर बालियाँ व सिकुड़ा दाना।ફૂલ વખતે ઠંડીથી સફેદ, વાંઝિયા કંટી અને ચીમળાયેલ દાણો.
Fixउपायઉપાય: Light irrigation before a forecast frost, avoid very early sowing, use windbreaks.पूर्वानुमानित पाले से पहले हल्की सिंचाई, बहुत जल्दी बुवाई नहीं, वायुरोधक।આગાહી હિમ પહેલાં હળવું પિયત, બહુ વહેલી વાવણી નહિ, પવન-અવરોધ.
Shrivelled grain (heat)सिकुड़ा दाना (गर्मी)ચીમળાયેલ દાણો (ગરમી)
Causeकारणકારણ: High temperature during grain filling gives shrivelled, light grain.दाना भरते समय अधिक तापमान से सिकुड़ा, हल्का दाना।દાણો ભરાતી વખતે વધુ તાપમાનથી ચીમળાયેલ, હલકો દાણો.
Fixउपायઉપાય: Timely sowing, ensure moisture at grain fill, heat-tolerant varieties.समय पर बुवाई, दाना भरते समय नमी, गर्मी-सहनशील किस्में।સમયસર વાવણી, દાણો ભરાતી વખતે ભેજ, ગરમી-સહનશીલ જાત.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow from the tip along the midrib; thin stand, poor tillering.पुरानी पत्तियाँ सिरे से मध्यशिरा के साथ पीली; पतला स्टैंड, कम कल्ले।જૂના પાન ટોચથી મધ્યનસ સાથે પીળા; પાતળો સ્ટેન્ડ, ઓછા ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Split nitrogen top-dressing; add manure.नाइट्रोजन विभाजित टॉप-ड्रेसिंग; खाद डालें।નાઇટ્રોજન વિભાજિત ટોપ-ડ્રેસિંગ; ખાતર આપો.
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull dark-green to purplish older leaves; poor roots and tillering.सुस्त गहरी-हरी से बैंगनी पुरानी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व कल्ले।ઝાંખા ઘેરા-લીલા થી જાંબલી જૂના પાન; નબળા મૂળ અને ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Phosphorus at sowing (placement); correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस (प्लेसमेंट); मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ (પ્લેસમેન્ટ); જમીનનો pH સુધારો.
Zinc (Zn)ज़िंक (Zn)ઝિંક (Zn)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale yellow-white bands or patches on younger and mid leaves; stunted plants on light or alkaline soils.नई व मध्य पत्तियों पर हल्के पीले-सफेद बैंड/धब्बे; हल्की/क्षारीय मिट्टी में बौने पौधे।નવા અને મધ્ય પાન પર આછા પીળા-સફેદ પટ્ટા/ડાઘ; હળવી/ક્ષારીય જમીનમાં ઠીંગણા છોડ.
Fixउपायઉપાય: Zinc sulphate, soil or foliar.ज़िंक सल्फेट, मृदा या पर्ण।ઝિંક સલ્ફેટ, જમીન કે પર્ણ.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Wheatगेहूँઘઉં — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Yellow (stripe) rustपीला (धारी) रतुआપીળો (પટ્ટી) ગેરુ
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellow-orange powdery stripes running along the leaf veins in cool weather.ठंडे मौसम में पत्ती-शिराओं के साथ पीली-नारंगी चूर्णी धारियाँ।ઠંડા હવામાનમાં પાન-નસો સાથે પીળી-નારંગી ભૂકી પટ્ટીઓ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, timely sowing, remove volunteer plants, recommended fungicide at first sign.सहनशील किस्में, समय पर बुवाई, स्वयं-उगे पौधे हटाएँ, पहले लक्षण पर अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, સમયસર વાવણી, જાતે ઊગેલા છોડ કાઢો, પ્રથમ ચિહ્ને ભલામણ ફૂગનાશક.
Brown (leaf) rustभूरा (पर्ण) रतुआભૂરો (પાન) ગેરુ
Signsलक्षणચિહ્નો: Scattered orange-brown round pustules mainly on the upper leaf surface.मुख्यतः पत्ती की ऊपरी सतह पर बिखरे नारंगी-भूरे गोल दाने।મુખ્યત્વે પાનની ઉપલી સપાટીએ વિખરાયેલા નારંગી-ભૂરા ગોળ ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, balanced nitrogen, recommended fungicide if severe.सहनशील किस्में, संतुलित नाइट्रोजन, गंभीर हो तो अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ગંભીર હોય તો ભલામણ ફૂગનાશક.
Loose smutअनावृत कंड (लूज़ स्मट)ખુલ્લી કાળી (લૂઝ સ્મટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Earheads are replaced by a black powdery mass of spores; it is seed-borne.बालियाँ काले चूर्णी बीजाणु-पुंज से बदल जातीं; बीज-जनित।કંટી કાળા ભૂકી બીજાણુ-સમૂહથી બદલાય; બીજ-જન્ય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Use certified, systemic-fungicide-treated seed; rogue out smutted heads.प्रमाणित, प्रणालीगत-उपचारित बीज लें; कंड-ग्रस्त बालियाँ हटाएँ।પ્રમાણિત, આંતરપ્રવાહી-માવજત બીજ વાપરો; કાળી કંટી કાઢો.
Karnal buntकरनाल बंटકરનાલ બંટ
Signsलक्षणચિહ્નો: Partial blackening of grains near the germ end, with a fishy smell.दाने के भ्रूण-सिरे के पास आंशिक कालापन, मछली जैसी गंध।દાણાના ભ્રૂણ-છેડા પાસે આંશિક કાળાશ, માછલી જેવી ગંધ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Certified seed, avoid excess irrigation/nitrogen at heading, resistant types, seed treatment.प्रमाणित बीज, बाली आने पर अधिक सिंचाई/नाइट्रोजन नहीं, सहनशील किस्में, बीज उपचार।પ્રમાણિત બીજ, કંટી વખતે વધુ પિયત/નાઇટ્રોજન નહિ, સહનશીલ જાત, બીજ માવજત.
Pestsकीटજીવાત
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on leaves and earheads; honeydew and sooty mould; sap loss.पत्तियों व बालियों पर बस्तियाँ; स्राव व काली फफूँद; रस-हानि।પાન અને કંટી પર વસાહતો; સ્રાવ અને કાળી ફૂગ; રસ-હાનિ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, conserve natural enemies (ladybirds), neem, recommended insecticide at threshold.निगरानी, प्राकृतिक शत्रु (लेडीबर्ड) बचाएँ, नीम, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, કુદરતી શત્રુ (દાળિયા) બચાવો, લીમડો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Termitesदीमकઊધઈ
Signsलक्षणચિહ્નો: Attack roots and the stem base; plants dry and die in patches, worst in light, manure-rich, dry fields.जड़ों व तने के आधार पर हमला; पौधे टुकड़ों में सूखकर मरते, हल्की/खाद-युक्त/सूखी मिट्टी में अधिक।મૂળ અને થડના પાયે હુમલો; છોડ ટુકડે સુકાઈ મરે, હળવી/ખાતરવાળી/સૂકી જમીનમાં વધુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Use only well-rotted manure, timely irrigation, recommended seed or soil treatment.केवल भली-भाँति सड़ी खाद, समय पर सिंचाई, अनुशंसित बीज/मृदा उपचार।માત્ર સારી રીતે કોહવાયેલ ખાતર, સમયસર પિયત, ભલામણ બીજ/જમીન માવજત.
Army worm / cutwormसैन्य कीट / कटुआઆર્મી વર્મ / કટ ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars feed on leaves and cut seedlings or earheads, mostly at night.इल्लियाँ पत्तियाँ खातीं व पौध/बालियाँ काटतीं, अधिकतर रात में।ઈયળ પાન ખાય અને રોપા/કંટી કાપે, મોટે ભાગે રાત્રે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, flood irrigation, poison bait, recommended insecticide if severe.निगरानी, बाढ़ सिंचाई, ज़हर-चारा, गंभीर हो तो अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, પિયત ભરો, ઝેર-બેઇટ, ગંભીર હોય તો ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Lodgingलॉजिंग (गिरना)લોજિંગ (પડી જવું)
Causeकारणકારણ: The crop falls over from excess nitrogen, dense stand, weak roots or wind and rain near maturity.अधिक नाइट्रोजन, घना स्टैंड, कमज़ोर जड़ें या परिपक्वता पर हवा-बारिश से फसल गिरती।વધુ નાઇટ્રોજન, ગીચ સ્ટેન્ડ, નબળા મૂળ કે પાકતી વખતે પવન-વરસાદથી પાક પડે.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, correct seed rate, sturdy varieties, avoid heavy late irrigation.संतुलित नाइट्रोजन, सही बीज दर, मज़बूत किस्में, देर से भारी सिंचाई नहीं।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, યોગ્ય બીજ દર, મજબૂત જાત, મોડેથી ભારે પિયત નહિ.
Frost damageपाला क्षतिહિમ નુકસાન
Causeकारणકારણ: Cold at flowering gives white, sterile earheads and shrivelled grain.फूल समय ठंड से सफेद, बंजर बालियाँ व सिकुड़ा दाना।ફૂલ વખતે ઠંડીથી સફેદ, વાંઝિયા કંટી અને ચીમળાયેલ દાણો.
Fixउपायઉપાય: Light irrigation before a forecast frost, avoid very early sowing, use windbreaks.पूर्वानुमानित पाले से पहले हल्की सिंचाई, बहुत जल्दी बुवाई नहीं, वायुरोधक।આગાહી હિમ પહેલાં હળવું પિયત, બહુ વહેલી વાવણી નહિ, પવન-અવરોધ.
Shrivelled grain (heat)सिकुड़ा दाना (गर्मी)ચીમળાયેલ દાણો (ગરમી)
Causeकारणકારણ: High temperature during grain filling gives shrivelled, light grain.दाना भरते समय अधिक तापमान से सिकुड़ा, हल्का दाना।દાણો ભરાતી વખતે વધુ તાપમાનથી ચીમળાયેલ, હલકો દાણો.
Fixउपायઉપાય: Timely sowing, ensure moisture at grain fill, heat-tolerant varieties.समय पर बुवाई, दाना भरते समय नमी, गर्मी-सहनशील किस्में।સમયસર વાવણી, દાણો ભરાતી વખતે ભેજ, ગરમી-સહનશીલ જાત.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow from the tip along the midrib; thin stand, poor tillering.पुरानी पत्तियाँ सिरे से मध्यशिरा के साथ पीली; पतला स्टैंड, कम कल्ले।જૂના પાન ટોચથી મધ્યનસ સાથે પીળા; પાતળો સ્ટેન્ડ, ઓછા ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Split nitrogen top-dressing; add manure.नाइट्रोजन विभाजित टॉप-ड्रेसिंग; खाद डालें।નાઇટ્રોજન વિભાજિત ટોપ-ડ્રેસિંગ; ખાતર આપો.
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull dark-green to purplish older leaves; poor roots and tillering.सुस्त गहरी-हरी से बैंगनी पुरानी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व कल्ले।ઝાંખા ઘેરા-લીલા થી જાંબલી જૂના પાન; નબળા મૂળ અને ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Phosphorus at sowing (placement); correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस (प्लेसमेंट); मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ (પ્લેસમેન્ટ); જમીનનો pH સુધારો.
Zinc (Zn)ज़िंक (Zn)ઝિંક (Zn)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale yellow-white bands or patches on younger and mid leaves; stunted plants on light or alkaline soils.नई व मध्य पत्तियों पर हल्के पीले-सफेद बैंड/धब्बे; हल्की/क्षारीय मिट्टी में बौने पौधे।નવા અને મધ્ય પાન પર આછા પીળા-સફેદ પટ્ટા/ડાઘ; હળવી/ક્ષારીય જમીનમાં ઠીંગણા છોડ.
Fixउपायઉપાય: Zinc sulphate, soil or foliar.ज़िंक सल्फेट, मृदा या पर्ण।ઝિંક સલ્ફેટ, જમીન કે પર્ણ.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.