Sesameतिलતલ — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Phyllodyपर्णपुष्पन (फिलोडी)ફાયલોડી
Signsलक्षणચિહ્નો: Flowers turn into small leafy green structures that set no seed; shoots become bushy — spread by leafhoppers.फूल छोटी पत्तीदार हरी रचनाओं में बदलते, बीज नहीं बनते; प्ररोह झाड़ीदार — फुदकों से फैलता।ફૂલ નાના પાનવાળા લીલા ભાગમાં ફેરવાય, બીજ ન બેસે; ફૂટ ઝાડી જેવા — તડતડિયાંથી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Rogue out affected plants early, control leafhopper vectors, use clean seed and resistant types.ग्रस्त पौधे जल्दी उखाड़ें, वाहक फुदकों का नियंत्रण, स्वच्छ बीज व प्रतिरोधी किस्में।ગ્રસ્ત છોડ વહેલા કાઢો, વાહક તડતડિયાં કાબૂમાં, ચોખ્ખું બીજ અને પ્રતિકારક જાત.
Alternaria leaf spotअल्टरनेरिया पर्ण धब्बाઅલ્ટરનેરિયા પાન ડાઘ
Signsलक्षणચિહ્નો: Brown concentric spots on leaves and capsules; leaves dry and drop in humid spells.पत्तियों व कैप्सूल पर भूरे संकेंद्रित धब्बे; नमी में पत्तियाँ सूखकर गिरतीं।પાન અને શીંગ પર ભૂરા ગોળાકાર ડાઘ; ભેજમાં પાન સુકાઈ ખરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, spacing for airflow, remove debris, recommended fungicide at first spots.स्वच्छ बीज, हवा हेतु दूरी, अवशेष हटाएँ, पहले धब्बों पर अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, હવા માટે અંતર, કચરો કાઢો, પ્રથમ ડાઘે ભલામણ ફૂગનાશક.
Stem & root rotतना व जड़ सड़नથડ અને મૂળ સડો
Signsलक्षणચિહ્નો: Blackening at the stem base and roots, sudden wilting; worst in warm, dry soils under stress.तने के आधार व जड़ों पर कालापन, अचानक मुरझाना; गर्म-सूखी दबावग्रस्त मिट्टी में अधिक।થડના પાયે અને મૂળ પર કાળાશ, અચાનક કરમાવું; ગરમ-સૂકી તાણવાળી જમીનમાં વધુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Treated seed, avoid moisture stress, good drainage, long rotation with cereals.उपचारित बीज, नमी दबाव से बचें, अच्छी जल-निकासी, अनाजों से लंबा फसल-चक्र।માવજત બીજ, ભેજ તાણ ટાળો, સારો નિતાર, ધાન સાથે લાંબી ફેરબદલી.
Bacterial leaf spotजीवाणु पर्ण धब्बाબેક્ટેરિયલ પાન ડાઘ
Signsलक्षणચિહ્નો: Small water-soaked angular spots on leaves turn dark brown; spreads fast in warm, wet weather.पत्तियों पर छोटे जलसिक्त कोणीय धब्बे गहरे भूरे होते; गर्म-गीले मौसम में तेज़ फैलते।પાન પર નાના પાણી-ભીના ખૂણાદાર ડાઘ ઘેરા-ભૂરા થાય; ગરમ-ભીના હવામાનમાં ઝડપી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, avoid overhead irrigation and field work when wet, remove infected debris.स्वच्छ बीज, ऊपरी सिंचाई व गीले में खेत-कार्य से बचें, संक्रमित अवशेष हटाएँ।ચોખ્ખું બીજ, ઉપરથી પિયત અને ભીનામાં ખેતરકામ ટાળો, ચેપી કચરો કાઢો.
Pestsकीटજીવાત
Gall flyगॉल फ्लाई (पित्तिका मक्खी)ગોલ ફ્લાય
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae cause swollen galls on shoot tips, flower buds and capsules; galled parts set no seed.सूँडियाँ प्ररोह-शीर्ष, कलियों व कैप्सूल पर सूजी गाँठें बनातीं; ग्रस्त भाग बीज नहीं देते।ઈયળ ફૂટ-ટોચ, કળી અને શીંગ પર ફૂલેલી ગાંઠ બનાવે; ગ્રસ્ત ભાગ બીજ ન આપે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Remove and destroy galls early, timely sowing, recommended insecticide at bud stage.गाँठें जल्दी हटाकर नष्ट करें, समय पर बुवाई, कली अवस्था पर अनुशंसित कीटनाशी।ગાંઠ વહેલી કાઢી નાશ કરો, સમયસર વાવણી, કળી અવસ્થાએ ભલામણ કીટનાશક.
Leaf webber & capsule borerपर्ण-वेबर व कैप्सूल छेदकપાન-વેબર અને શીંગ-કોરી
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars web together top leaves and bore into capsules, feeding on developing seed.सूँडियाँ ऊपरी पत्तियों को जाल में बाँधतीं व कैप्सूल में घुसकर बनते बीज खातीं।ઈયળ ઉપલા પાનને જાળમાં બાંધે અને શીંગમાં કોરીને બનતા બીજ ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, remove webbed tops, conserve natural enemies, recommended insecticide at threshold.निगरानी, जालयुक्त शीर्ष हटाएँ, प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, જાળવાળી ટોચ કાઢો, કુદરતી શત્રુ બચાવો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Jassids (leafhoppers)फुदके (जैसिड)તડતડિયાં (જેસિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Nymphs and adults suck sap; leaves yellow, curl and 'burn' at margins — they also spread phyllody.शिशु व वयस्क रस चूसते; पत्तियाँ पीली, मुड़तीं व किनारे 'जलतीं' — फिलोडी भी फैलाते।બચ્ચાં અને પુખ્ત રસ ચૂસે; પાન પીળા, વળે અને કિનારે 'બળે' — ફાયલોડી પણ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor early, conserve natural enemies, neem, recommended insecticide to check the vector.जल्दी निगरानी, प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, नीम, वाहक रोकने अनुशंसित कीटनाशी।વહેલી દેખરેખ, કુદરતી શત્રુ બચાવો, લીમડો, વાહક રોકવા ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Waterlogging injuryजल-भराव क्षतिપાણી ભરાવો ઈજા
Causeकारणકારણ: Sesame is very sensitive to standing water; roots suffocate, leaves yellow and plants collapse.तिल खड़े पानी के प्रति अति संवेदनशील; जड़ें दम घुटतीं, पत्तियाँ पीली, पौधे गिरते।તલ ઊભા પાણી પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ; મૂળ ગૂંગળાય, પાન પીળા, છોડ ઢળે.
Fixउपायઉપાય: Grow on light, well-drained soil, make ridges and drains, never let water stand.हल्की, सुनिकासी मिट्टी में उगाएँ, मेड़ व नालियाँ बनाएँ, पानी न रुके।હળવી, સારા નિતારવાળી જમીનમાં વાવો, પાળા અને નાળી બનાવો, પાણી ન ઊભું રહે.
Capsule shatteringकैप्सूल चटकनाશીંગ ફાટવી
Causeकारणકારણ: Capsules split at maturity and drop seed before or during harvest, causing heavy loss.परिपक्वता पर कैप्सूल फटकर कटाई से पहले/समय बीज गिरातीं, भारी हानि।પાકતી વખતે શીંગ ફાટી કાપણી પહેલાં/દરમ્યાન બીજ ખેરે, ભારે નુકસાન.
Fixउपायઉપાય: Harvest as capsules turn yellow (not fully dry), cut in the cool morning, use non-shattering types.कैप्सूल पीली होते ही (पूरी सूखी नहीं) कटाई, ठंडी सुबह काटें, कम-चटकने वाली किस्में।શીંગ પીળી થાય ત્યાં (પૂરી સૂકી નહિ) કાપણી, ઠંડી સવારે કાપો, ઓછી ફાટતી જાત.
Flower & capsule dropफूल व कैप्सूल गिरनाફૂલ અને શીંગ ખરવી
Causeकारणકારણ: Heat, moisture stress or cloudy wet spells cause flowers and young capsules to drop.गर्मी, नमी दबाव या बादल-गीले दौर से फूल व नए कैप्सूल गिरते।ગરમી, ભેજ તાણ કે વાદળ-ભીના ગાળાથી ફૂલ અને નવી શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Steady moisture at flowering, balanced nutrition, avoid stress and waterlogging together.फूल समय स्थिर नमी, संतुलित पोषण, दबाव व जल-भराव एकसाथ न हों।ફૂલ વખતે સ્થિર ભેજ, સંતુલિત પોષણ, તાણ અને પાણી ભરાવો સાથે ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow first, plants stay small and pale with few branches and capsules.पुरानी पत्तियाँ पहले पीली, पौधे छोटे-फीके, कम शाखाएँ व कैप्सूल।જૂના પાન પહેલા પીળા, છોડ નાના-ફિક્કા, ઓછી ડાળ અને શીંગ.
Fixउपायઉપાય: Apply nitrogen in splits with organic manure; avoid excess late nitrogen.जैविक खाद के साथ नाइट्रोजन विभाजित; देर से अधिक नाइट्रोजन नहीं।સેન્દ્રિય ખાતર સાથે નાઇટ્રોજન વિભાજિત; મોડેથી વધુ નાઇટ્રોજન નહિ.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale younger leaves and low oil content; response is strong on light sesame soils.नई पत्तियाँ हल्की व तेल कम; हल्की तिल मिट्टी में स्पष्ट प्रतिक्रिया।નવા પાન આછા અને તેલ ઓછું; હળવી તલ જમીનમાં સ્પષ્ટ પ્રતિભાવ.
Fixउपायઉપાય: Apply sulphur at sowing (gypsum or sulphate) — improves oil and yield.बुवाई पर सल्फर (जिप्सम/सल्फेट) — तेल व उपज बढ़ाता।વાવણીએ સલ્ફર (જિપ્સમ/સલ્ફેટ) — તેલ અને ઉપજ વધારે.
Iron (Fe)लोहा (Fe)લોહ (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow between green veins (interveinal); common on lime-rich soils.सबसे नई पत्तियाँ हरी शिराओं के बीच पीली; चूना-युक्त मिट्टी में सामान्य।સૌથી નવા પાન લીલી નસો વચ્ચે પીળા; ચૂનાવાળી જમીનમાં સામાન્ય.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron (ferrous sulphate) spray; improve soil organics and drainage.पर्ण लोहा (फेरस सल्फेट) छिड़काव; मृदा जैविक व निकासी सुधारें।પર્ણ લોહ (ફેરસ સલ્ફેટ) છંટકાવ; જમીન સેન્દ્રિય અને નિતાર સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Sesameतिलતલ — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Phyllodyपर्णपुष्पन (फिलोडी)ફાયલોડી
Signsलक्षणચિહ્નો: Flowers turn into small leafy green structures that set no seed; shoots become bushy — spread by leafhoppers.फूल छोटी पत्तीदार हरी रचनाओं में बदलते, बीज नहीं बनते; प्ररोह झाड़ीदार — फुदकों से फैलता।ફૂલ નાના પાનવાળા લીલા ભાગમાં ફેરવાય, બીજ ન બેસે; ફૂટ ઝાડી જેવા — તડતડિયાંથી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Rogue out affected plants early, control leafhopper vectors, use clean seed and resistant types.ग्रस्त पौधे जल्दी उखाड़ें, वाहक फुदकों का नियंत्रण, स्वच्छ बीज व प्रतिरोधी किस्में।ગ્રસ્ત છોડ વહેલા કાઢો, વાહક તડતડિયાં કાબૂમાં, ચોખ્ખું બીજ અને પ્રતિકારક જાત.
Alternaria leaf spotअल्टरनेरिया पर्ण धब्बाઅલ્ટરનેરિયા પાન ડાઘ
Signsलक्षणચિહ્નો: Brown concentric spots on leaves and capsules; leaves dry and drop in humid spells.पत्तियों व कैप्सूल पर भूरे संकेंद्रित धब्बे; नमी में पत्तियाँ सूखकर गिरतीं।પાન અને શીંગ પર ભૂરા ગોળાકાર ડાઘ; ભેજમાં પાન સુકાઈ ખરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, spacing for airflow, remove debris, recommended fungicide at first spots.स्वच्छ बीज, हवा हेतु दूरी, अवशेष हटाएँ, पहले धब्बों पर अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, હવા માટે અંતર, કચરો કાઢો, પ્રથમ ડાઘે ભલામણ ફૂગનાશક.
Stem & root rotतना व जड़ सड़नથડ અને મૂળ સડો
Signsलक्षणચિહ્નો: Blackening at the stem base and roots, sudden wilting; worst in warm, dry soils under stress.तने के आधार व जड़ों पर कालापन, अचानक मुरझाना; गर्म-सूखी दबावग्रस्त मिट्टी में अधिक।થડના પાયે અને મૂળ પર કાળાશ, અચાનક કરમાવું; ગરમ-સૂકી તાણવાળી જમીનમાં વધુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Treated seed, avoid moisture stress, good drainage, long rotation with cereals.उपचारित बीज, नमी दबाव से बचें, अच्छी जल-निकासी, अनाजों से लंबा फसल-चक्र।માવજત બીજ, ભેજ તાણ ટાળો, સારો નિતાર, ધાન સાથે લાંબી ફેરબદલી.
Bacterial leaf spotजीवाणु पर्ण धब्बाબેક્ટેરિયલ પાન ડાઘ
Signsलक्षणચિહ્નો: Small water-soaked angular spots on leaves turn dark brown; spreads fast in warm, wet weather.पत्तियों पर छोटे जलसिक्त कोणीय धब्बे गहरे भूरे होते; गर्म-गीले मौसम में तेज़ फैलते।પાન પર નાના પાણી-ભીના ખૂણાદાર ડાઘ ઘેરા-ભૂરા થાય; ગરમ-ભીના હવામાનમાં ઝડપી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, avoid overhead irrigation and field work when wet, remove infected debris.स्वच्छ बीज, ऊपरी सिंचाई व गीले में खेत-कार्य से बचें, संक्रमित अवशेष हटाएँ।ચોખ્ખું બીજ, ઉપરથી પિયત અને ભીનામાં ખેતરકામ ટાળો, ચેપી કચરો કાઢો.
Pestsकीटજીવાત
Gall flyगॉल फ्लाई (पित्तिका मक्खी)ગોલ ફ્લાય
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae cause swollen galls on shoot tips, flower buds and capsules; galled parts set no seed.सूँडियाँ प्ररोह-शीर्ष, कलियों व कैप्सूल पर सूजी गाँठें बनातीं; ग्रस्त भाग बीज नहीं देते।ઈયળ ફૂટ-ટોચ, કળી અને શીંગ પર ફૂલેલી ગાંઠ બનાવે; ગ્રસ્ત ભાગ બીજ ન આપે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Remove and destroy galls early, timely sowing, recommended insecticide at bud stage.गाँठें जल्दी हटाकर नष्ट करें, समय पर बुवाई, कली अवस्था पर अनुशंसित कीटनाशी।ગાંઠ વહેલી કાઢી નાશ કરો, સમયસર વાવણી, કળી અવસ્થાએ ભલામણ કીટનાશક.
Leaf webber & capsule borerपर्ण-वेबर व कैप्सूल छेदकપાન-વેબર અને શીંગ-કોરી
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars web together top leaves and bore into capsules, feeding on developing seed.सूँडियाँ ऊपरी पत्तियों को जाल में बाँधतीं व कैप्सूल में घुसकर बनते बीज खातीं।ઈયળ ઉપલા પાનને જાળમાં બાંધે અને શીંગમાં કોરીને બનતા બીજ ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, remove webbed tops, conserve natural enemies, recommended insecticide at threshold.निगरानी, जालयुक्त शीर्ष हटाएँ, प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, જાળવાળી ટોચ કાઢો, કુદરતી શત્રુ બચાવો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Jassids (leafhoppers)फुदके (जैसिड)તડતડિયાં (જેસિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Nymphs and adults suck sap; leaves yellow, curl and 'burn' at margins — they also spread phyllody.शिशु व वयस्क रस चूसते; पत्तियाँ पीली, मुड़तीं व किनारे 'जलतीं' — फिलोडी भी फैलाते।બચ્ચાં અને પુખ્ત રસ ચૂસે; પાન પીળા, વળે અને કિનારે 'બળે' — ફાયલોડી પણ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor early, conserve natural enemies, neem, recommended insecticide to check the vector.जल्दी निगरानी, प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, नीम, वाहक रोकने अनुशंसित कीटनाशी।વહેલી દેખરેખ, કુદરતી શત્રુ બચાવો, લીમડો, વાહક રોકવા ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Waterlogging injuryजल-भराव क्षतिપાણી ભરાવો ઈજા
Causeकारणકારણ: Sesame is very sensitive to standing water; roots suffocate, leaves yellow and plants collapse.तिल खड़े पानी के प्रति अति संवेदनशील; जड़ें दम घुटतीं, पत्तियाँ पीली, पौधे गिरते।તલ ઊભા પાણી પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ; મૂળ ગૂંગળાય, પાન પીળા, છોડ ઢળે.
Fixउपायઉપાય: Grow on light, well-drained soil, make ridges and drains, never let water stand.हल्की, सुनिकासी मिट्टी में उगाएँ, मेड़ व नालियाँ बनाएँ, पानी न रुके।હળવી, સારા નિતારવાળી જમીનમાં વાવો, પાળા અને નાળી બનાવો, પાણી ન ઊભું રહે.
Capsule shatteringकैप्सूल चटकनाશીંગ ફાટવી
Causeकारणકારણ: Capsules split at maturity and drop seed before or during harvest, causing heavy loss.परिपक्वता पर कैप्सूल फटकर कटाई से पहले/समय बीज गिरातीं, भारी हानि।પાકતી વખતે શીંગ ફાટી કાપણી પહેલાં/દરમ્યાન બીજ ખેરે, ભારે નુકસાન.
Fixउपायઉપાય: Harvest as capsules turn yellow (not fully dry), cut in the cool morning, use non-shattering types.कैप्सूल पीली होते ही (पूरी सूखी नहीं) कटाई, ठंडी सुबह काटें, कम-चटकने वाली किस्में।શીંગ પીળી થાય ત્યાં (પૂરી સૂકી નહિ) કાપણી, ઠંડી સવારે કાપો, ઓછી ફાટતી જાત.
Flower & capsule dropफूल व कैप्सूल गिरनाફૂલ અને શીંગ ખરવી
Causeकारणકારણ: Heat, moisture stress or cloudy wet spells cause flowers and young capsules to drop.गर्मी, नमी दबाव या बादल-गीले दौर से फूल व नए कैप्सूल गिरते।ગરમી, ભેજ તાણ કે વાદળ-ભીના ગાળાથી ફૂલ અને નવી શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Steady moisture at flowering, balanced nutrition, avoid stress and waterlogging together.फूल समय स्थिर नमी, संतुलित पोषण, दबाव व जल-भराव एकसाथ न हों।ફૂલ વખતે સ્થિર ભેજ, સંતુલિત પોષણ, તાણ અને પાણી ભરાવો સાથે ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow first, plants stay small and pale with few branches and capsules.पुरानी पत्तियाँ पहले पीली, पौधे छोटे-फीके, कम शाखाएँ व कैप्सूल।જૂના પાન પહેલા પીળા, છોડ નાના-ફિક્કા, ઓછી ડાળ અને શીંગ.
Fixउपायઉપાય: Apply nitrogen in splits with organic manure; avoid excess late nitrogen.जैविक खाद के साथ नाइट्रोजन विभाजित; देर से अधिक नाइट्रोजन नहीं।સેન્દ્રિય ખાતર સાથે નાઇટ્રોજન વિભાજિત; મોડેથી વધુ નાઇટ્રોજન નહિ.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale younger leaves and low oil content; response is strong on light sesame soils.नई पत्तियाँ हल्की व तेल कम; हल्की तिल मिट्टी में स्पष्ट प्रतिक्रिया।નવા પાન આછા અને તેલ ઓછું; હળવી તલ જમીનમાં સ્પષ્ટ પ્રતિભાવ.
Fixउपायઉપાય: Apply sulphur at sowing (gypsum or sulphate) — improves oil and yield.बुवाई पर सल्फर (जिप्सम/सल्फेट) — तेल व उपज बढ़ाता।વાવણીએ સલ્ફર (જિપ્સમ/સલ્ફેટ) — તેલ અને ઉપજ વધારે.
Iron (Fe)लोहा (Fe)લોહ (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow between green veins (interveinal); common on lime-rich soils.सबसे नई पत्तियाँ हरी शिराओं के बीच पीली; चूना-युक्त मिट्टी में सामान्य।સૌથી નવા પાન લીલી નસો વચ્ચે પીળા; ચૂનાવાળી જમીનમાં સામાન્ય.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron (ferrous sulphate) spray; improve soil organics and drainage.पर्ण लोहा (फेरस सल्फेट) छिड़काव; मृदा जैविक व निकासी सुधारें।પર્ણ લોહ (ફેરસ સલ્ફેટ) છંટકાવ; જમીન સેન્દ્રિય અને નિતાર સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.