Pigeon pea (Tur)अरहरતુવેર — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Fusarium wiltउकठा (म्लानि)સુકારો (વિલ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellowing and wilting of one side or the whole plant; a blackened streak inside the split stem; death at flowering/podding.एक ओर या पूरे पौधे का पीलापन व मुरझान; चीरे तने के भीतर काली धारी; फूल/फली अवस्था पर मृत्यु।એક બાજુ કે આખા છોડનું પીળાશ અને ચીમળાવું; ચીરેલ થડની અંદર કાળી લીટી; ફૂલ/શીંગ અવસ્થાએ મૃત્યુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, long rotation, intercrop with sorghum, good drainage, seed treatment.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, ज्वार के साथ अंतरफसल, अच्छी जल-निकासी, बीज उपचार।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, જુવાર સાથે આંતરપાક, સારું નિતારણ, બીજ માવજત.
Sterility mosaicबंध्यता मोज़ेकવંધ્યત્વ મોઝેક
Signsलक्षणચિહ્નો: Bushy, pale, stunted plants with small leaves and no flowers or pods ('green but yieldless'); spread by tiny mites.झाड़ीनुमा, हल्के, बौने पौधे, छोटी पत्तियाँ, बिना फूल/फली ('हरा पर निष्फल'); छोटे माइट से फैलता।ઝાડી જેવા, આછા, ઠીંગણા છોડ, નાના પાન, ફૂલ/શીંગ વગર ('લીલો પણ નિષ્ફળ'); નાના માઇટથી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, remove infected plants early, control the eriophyid mite, avoid ratooning.सहनशील किस्में, संक्रमित पौधे जल्दी हटाएँ, एरियोफाइड माइट नियंत्रण, रैटूनिंग से बचें।સહનશીલ જાત, ચેપગ્રસ્ત છોડ વહેલા કાઢો, એરિયોફાઇડ માઇટ કાબૂમાં, રેટૂનિંગ ટાળો.
Phytophthora blightफाइटोफ्थोरा अंगमारीફાયટોપ્થોરા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark, water-soaked lesions girdle the stem and collar; plants die in waterlogged patches.गहरे, जल-युक्त घाव तना व कॉलर को घेरते; जल-जमाव धब्बों में पौधे मरते।ઘેરા, પાણીપોચા ડાઘ થડ અને કોલરને ઘેરે; પાણી ભરાયેલ ધાબામાં છોડ મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Ridges or raised beds, good drainage, resistant types, seed treatment, avoid low spots.मेड़/ऊँची क्यारियाँ, अच्छी जल-निकासी, सहनशील किस्में, बीज उपचार, नीची जगह से बचें।પાળા કે ઊંચા ક્યારા, સારું નિતારણ, સહનશીલ જાત, બીજ માવજત, નીચી જગ્યા ટાળો.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Pod flyफली मक्खीશીંગ માખી
Signsलक्षणચિહ્નો: Maggots feed inside the pods leaving tiny exit holes; seeds shrivel and are partly eaten.मैगट फलियों के भीतर खातीं, छोटे निकास-छेद; बीज सिकुड़े व आंशिक खाए।મેગટ શીંગની અંદર ખાય, નાના નિકાસ-કાણાં; દાણા સંકોચાય અને અંશતઃ ખવાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Timely sowing, remove and destroy affected pods, recommended insecticide at podding.समय पर बुवाई, प्रभावित फलियाँ हटाकर नष्ट करें, फली-अवस्था पर अनुशंसित कीटनाशी।સમયસર વાવણી, અસરગ્રસ્ત શીંગ કાઢી નાશ કરો, શીંગ-અવસ્થાએ ભલામણ કીટનાશક.
Pod-sucking bugफली-चूषक कीटશીંગ-ચૂસક જીવાત
Signsलक्षणચિહ્નો: Bugs suck the developing seeds; pods shrivel and seeds are shrunken and spotted.कीट विकसित बीज चूसते; फलियाँ सिकुड़तीं व बीज सिकुड़े और धब्बेदार।જીવડાં વિકસતા દાણા ચૂસે; શીંગ ચીમળાય અને દાણા સંકોચાયેલા અને ડાઘવાળા.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor at podding, remove weeds, neem, recommended insecticide at threshold.फली-अवस्था पर निगरानी, खरपतवार हटाएँ, नीम, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।શીંગ-અવસ્થાએ દેખરેખ, નીંદણ કાઢો, લીમડો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Pigeon pea (Tur)अरहरતુવેર — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Fusarium wiltउकठा (म्लानि)સુકારો (વિલ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellowing and wilting of one side or the whole plant; a blackened streak inside the split stem; death at flowering/podding.एक ओर या पूरे पौधे का पीलापन व मुरझान; चीरे तने के भीतर काली धारी; फूल/फली अवस्था पर मृत्यु।એક બાજુ કે આખા છોડનું પીળાશ અને ચીમળાવું; ચીરેલ થડની અંદર કાળી લીટી; ફૂલ/શીંગ અવસ્થાએ મૃત્યુ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, long rotation, intercrop with sorghum, good drainage, seed treatment.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, ज्वार के साथ अंतरफसल, अच्छी जल-निकासी, बीज उपचार।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, જુવાર સાથે આંતરપાક, સારું નિતારણ, બીજ માવજત.
Sterility mosaicबंध्यता मोज़ेकવંધ્યત્વ મોઝેક
Signsलक्षणચિહ્નો: Bushy, pale, stunted plants with small leaves and no flowers or pods ('green but yieldless'); spread by tiny mites.झाड़ीनुमा, हल्के, बौने पौधे, छोटी पत्तियाँ, बिना फूल/फली ('हरा पर निष्फल'); छोटे माइट से फैलता।ઝાડી જેવા, આછા, ઠીંગણા છોડ, નાના પાન, ફૂલ/શીંગ વગર ('લીલો પણ નિષ્ફળ'); નાના માઇટથી ફેલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, remove infected plants early, control the eriophyid mite, avoid ratooning.सहनशील किस्में, संक्रमित पौधे जल्दी हटाएँ, एरियोफाइड माइट नियंत्रण, रैटूनिंग से बचें।સહનશીલ જાત, ચેપગ્રસ્ત છોડ વહેલા કાઢો, એરિયોફાઇડ માઇટ કાબૂમાં, રેટૂનિંગ ટાળો.
Phytophthora blightफाइटोफ्थोरा अंगमारीફાયટોપ્થોરા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark, water-soaked lesions girdle the stem and collar; plants die in waterlogged patches.गहरे, जल-युक्त घाव तना व कॉलर को घेरते; जल-जमाव धब्बों में पौधे मरते।ઘેરા, પાણીપોચા ડાઘ થડ અને કોલરને ઘેરે; પાણી ભરાયેલ ધાબામાં છોડ મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Ridges or raised beds, good drainage, resistant types, seed treatment, avoid low spots.मेड़/ऊँची क्यारियाँ, अच्छी जल-निकासी, सहनशील किस्में, बीज उपचार, नीची जगह से बचें।પાળા કે ઊંચા ક્યારા, સારું નિતારણ, સહનશીલ જાત, બીજ માવજત, નીચી જગ્યા ટાળો.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Pod flyफली मक्खीશીંગ માખી
Signsलक्षणચિહ્નો: Maggots feed inside the pods leaving tiny exit holes; seeds shrivel and are partly eaten.मैगट फलियों के भीतर खातीं, छोटे निकास-छेद; बीज सिकुड़े व आंशिक खाए।મેગટ શીંગની અંદર ખાય, નાના નિકાસ-કાણાં; દાણા સંકોચાય અને અંશતઃ ખવાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Timely sowing, remove and destroy affected pods, recommended insecticide at podding.समय पर बुवाई, प्रभावित फलियाँ हटाकर नष्ट करें, फली-अवस्था पर अनुशंसित कीटनाशी।સમયસર વાવણી, અસરગ્રસ્ત શીંગ કાઢી નાશ કરો, શીંગ-અવસ્થાએ ભલામણ કીટનાશક.
Pod-sucking bugफली-चूषक कीटશીંગ-ચૂસક જીવાત
Signsलक्षणચિહ્નો: Bugs suck the developing seeds; pods shrivel and seeds are shrunken and spotted.कीट विकसित बीज चूसते; फलियाँ सिकुड़तीं व बीज सिकुड़े और धब्बेदार।જીવડાં વિકસતા દાણા ચૂસે; શીંગ ચીમળાય અને દાણા સંકોચાયેલા અને ડાઘવાળા.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor at podding, remove weeds, neem, recommended insecticide at threshold.फली-अवस्था पर निगरानी, खरपतवार हटाएँ, नीम, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।શીંગ-અવસ્થાએ દેખરેખ, નીંદણ કાઢો, લીમડો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.