Peaमटरવટાણા — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Powdery mildewचूर्णिल आसिताભૂકી છારો
Signsलक्षणચિહ્નો: White powdery coating on leaves, pods and stems, especially late in the season.मौसम के अंत में पत्तियों, फलियों व तनों पर सफेद चूर्णी परत।ઋતુના અંતે પાન, શીંગ અને થડ પર સફેદ ભૂકી પડ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, airflow, sulphur or recommended fungicide at first sign.सहनशील किस्में, हवा, पहले लक्षण पर सल्फर/अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, હવા, પ્રથમ ચિહ્ને સલ્ફર/ભલામણ ફૂગનાશક.
Rustरतुआ (रस्ट)ગેરુ (રસ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Reddish-brown powdery pustules, mainly on the leaf underside.मुख्यतः पत्ती की निचली सतह पर लाल-भूरे चूर्णी दाने।મુખ્યત્વે પાનની નીચલી સપાટીએ લાલ-ભૂરા ભૂકી ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, remove debris, recommended fungicide.सहनशील किस्में, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Fusarium wiltफ्यूज़ेरियम म्लानिફ્યુઝેરિયમ સુકારો
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellowing, downward curling and wilting; plants die in patches.पीलापन, नीचे मुड़ान व मुरझाना; पौधे टुकड़ों में मरते।પીળાશ, નીચે વળ અને ચીમળાવું; છોડ ટુકડે મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, long rotation, good drainage, seed treatment.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, अच्छी जल-निकासी, बीज उपचार।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, સારું નિતારણ, બીજ માવજત.
Ascochyta blightएस्कोकाइटा अंगमारीએસ્કોકાઇટા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark brown spots on leaves, stems and pods; sunken lesions.पत्तियों, तनों व फलियों पर गहरे भूरे धब्बे; धँसे घाव।પાન, થડ અને શીંગ પર ઘેરા ભૂરા ડાઘ; ધસેલા ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, rotation, remove debris, recommended fungicide.स्वच्छ बीज, फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, ફેરબદલી, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on shoots and pods; honeydew; spread viruses.प्ररोहों व फलियों पर बस्तियाँ; स्राव; विषाणु फैलाते।અંકુર અને શીંગ પર વસાહતો; સ્રાવ; વાઇરસ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Yellow sticky traps, neem, natural enemies, insecticide if heavy.पीले चिपचिपे ट्रैप, नीम, प्राकृतिक शत्रु, अधिक हो तो कीटनाशी।પીળા સ્ટીકી ટ્રેપ, લીમડો, કુદરતી શત્રુ, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Leaf minerपर्ण सुरंगकપાન કોરનાર
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale, winding tunnels (mines) inside the leaves.पत्तियों के भीतर हल्की, टेढ़ी-मेढ़ी सुरंगें।પાનની અંદર આછી, વાંકીચૂકી ભોગ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Remove mined leaves, neem, conserve parasitoids, insecticide if heavy.सुरंग वाली पत्तियाँ हटाएँ, नीम, परजीवी बचाएँ, अधिक हो तो कीटनाशी।ભોગવાળા પાન કાઢો, લીમડો, પરોપજીવી બચાવો, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Potassium (K)पोटैशियम (K)પોટાશ (K)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older-leaf margin scorch; weak stems; poor pod fill.पुरानी पत्तियों के किनारे झुलसे; कमज़ोर तना; खराब फली भराव।જૂના પાનની કિનારી દાઝે; નબળા થડ; ખરાબ શીંગ ભરાવ.
Fixउपायઉપાય: Apply potash; keep moisture even.पोटाश दें; नमी समान रखें।પોટાશ આપો; ભેજ સમાન રાખો.
Molybdenum (Mo)मॉलिब्डेनम (Mo)મોલિબ્ડેનમ (Mo)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale, poorly nodulated plants on acid soils (nitrogen fixation fails).अम्लीय मिट्टी में हल्के, कमज़ोर-गाँठ पौधे (नाइट्रोजन स्थिरीकरण बाधित)।ખાટી જમીનમાં આછા, નબળી-ગંડિકાવાળા છોડ (નાઇટ્રોજન સ્થિરીકરણ અટકે).
Fixउपायઉપાય: Sodium molybdate; lime acid soils; ensure good rhizobium.सोडियम मॉलिब्डेट; अम्लीय मिट्टी में चूना; अच्छा राइज़ोबियम।સોડિયમ મોલિબ્ડેટ; ખાટી જમીનમાં ચૂનો; સારું રાઇઝોબિયમ.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Peaमटरવટાણા — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Powdery mildewचूर्णिल आसिताભૂકી છારો
Signsलक्षणચિહ્નો: White powdery coating on leaves, pods and stems, especially late in the season.मौसम के अंत में पत्तियों, फलियों व तनों पर सफेद चूर्णी परत।ઋતુના અંતે પાન, શીંગ અને થડ પર સફેદ ભૂકી પડ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, airflow, sulphur or recommended fungicide at first sign.सहनशील किस्में, हवा, पहले लक्षण पर सल्फर/अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, હવા, પ્રથમ ચિહ્ને સલ્ફર/ભલામણ ફૂગનાશક.
Rustरतुआ (रस्ट)ગેરુ (રસ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Reddish-brown powdery pustules, mainly on the leaf underside.मुख्यतः पत्ती की निचली सतह पर लाल-भूरे चूर्णी दाने।મુખ્યત્વે પાનની નીચલી સપાટીએ લાલ-ભૂરા ભૂકી ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, remove debris, recommended fungicide.सहनशील किस्में, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Fusarium wiltफ्यूज़ेरियम म्लानिફ્યુઝેરિયમ સુકારો
Signsलक्षणચિહ્નો: Yellowing, downward curling and wilting; plants die in patches.पीलापन, नीचे मुड़ान व मुरझाना; पौधे टुकड़ों में मरते।પીળાશ, નીચે વળ અને ચીમળાવું; છોડ ટુકડે મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, long rotation, good drainage, seed treatment.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, अच्छी जल-निकासी, बीज उपचार।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, સારું નિતારણ, બીજ માવજત.
Ascochyta blightएस्कोकाइटा अंगमारीએસ્કોકાઇટા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark brown spots on leaves, stems and pods; sunken lesions.पत्तियों, तनों व फलियों पर गहरे भूरे धब्बे; धँसे घाव।પાન, થડ અને શીંગ પર ઘેરા ભૂરા ડાઘ; ધસેલા ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, rotation, remove debris, recommended fungicide.स्वच्छ बीज, फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, ફેરબદલી, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on shoots and pods; honeydew; spread viruses.प्ररोहों व फलियों पर बस्तियाँ; स्राव; विषाणु फैलाते।અંકુર અને શીંગ પર વસાહતો; સ્રાવ; વાઇરસ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Yellow sticky traps, neem, natural enemies, insecticide if heavy.पीले चिपचिपे ट्रैप, नीम, प्राकृतिक शत्रु, अधिक हो तो कीटनाशी।પીળા સ્ટીકી ટ્રેપ, લીમડો, કુદરતી શત્રુ, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Leaf minerपर्ण सुरंगकપાન કોરનાર
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale, winding tunnels (mines) inside the leaves.पत्तियों के भीतर हल्की, टेढ़ी-मेढ़ी सुरंगें।પાનની અંદર આછી, વાંકીચૂકી ભોગ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Remove mined leaves, neem, conserve parasitoids, insecticide if heavy.सुरंग वाली पत्तियाँ हटाएँ, नीम, परजीवी बचाएँ, अधिक हो तो कीटनाशी।ભોગવાળા પાન કાઢો, લીમડો, પરોપજીવી બચાવો, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Potassium (K)पोटैशियम (K)પોટાશ (K)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older-leaf margin scorch; weak stems; poor pod fill.पुरानी पत्तियों के किनारे झुलसे; कमज़ोर तना; खराब फली भराव।જૂના પાનની કિનારી દાઝે; નબળા થડ; ખરાબ શીંગ ભરાવ.
Fixउपायઉપાય: Apply potash; keep moisture even.पोटाश दें; नमी समान रखें।પોટાશ આપો; ભેજ સમાન રાખો.
Molybdenum (Mo)मॉलिब्डेनम (Mo)મોલિબ્ડેનમ (Mo)
Signsलक्षणચિહ્નો: Pale, poorly nodulated plants on acid soils (nitrogen fixation fails).अम्लीय मिट्टी में हल्के, कमज़ोर-गाँठ पौधे (नाइट्रोजन स्थिरीकरण बाधित)।ખાટી જમીનમાં આછા, નબળી-ગંડિકાવાળા છોડ (નાઇટ્રોજન સ્થિરીકરણ અટકે).
Fixउपायઉપાય: Sodium molybdate; lime acid soils; ensure good rhizobium.सोडियम मॉलिब्डेट; अम्लीय मिट्टी में चूना; अच्छा राइज़ोबियम।સોડિયમ મોલિબ્ડેટ; ખાટી જમીનમાં ચૂનો; સારું રાઇઝોબિયમ.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.