Paddy (Rice)धानડાંગર — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Rice blastधान झुलसा (ब्लास्ट)ડાંગર બ્લાસ્ટ
Signsलक्षणચિહ્નો: Spindle-shaped grey-brown spots with dark margins on leaves; the neck may rot and break the panicle.पत्तियों पर गहरे किनारे वाले धुरी-आकार धूसर-भूरे धब्बे; गर्दन सड़कर बाली टूट सकती।પાન પર ઘેરી કિનારીવાળા ત્રાક-આકારના ભૂખરા-ભૂરા ડાઘ; ડોક સડી કંટી તૂટે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, avoid excess nitrogen and dense planting, recommended fungicide.सहनशील किस्में, अधिक नाइट्रोजन व घनी रोपाई नहीं, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, વધુ નાઇટ્રોજન અને ગીચ રોપણી નહિ, ભલામણ ફૂગનાશક.
Bacterial leaf blightजीवाणु पर्ण अंगमारीજીવાણુ પાન ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Water-soaked yellow streaks from the leaf tips that dry to a straw colour; leaves wilt.पत्ती-सिरों से जल-युक्त पीली धारियाँ जो भूसे रंग की सूखतीं; पत्तियाँ मुरझातीं।પાન-ટોચથી પાણીપોચી પીળી પટ્ટીઓ જે ભૂસાં રંગની સુકાય; પાન ચીમળાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, balanced nitrogen, drain the field, clean seed, avoid leaf injury.सहनशील किस्में, संतुलित नाइट्रोजन, खेत से पानी निकालें, स्वच्छ बीज, पत्ती-चोट से बचें।સહનશીલ જાત, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ખેતરમાંથી પાણી કાઢો, ચોખ્ખું બીજ, પાન-ઈજા ટાળો.
Sheath blightआच्छद अंगमारीઆવરણ ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Greenish-grey water-soaked lesions on the leaf sheath near the water line, spreading upward.जल-रेखा के पास पर्ण-आच्छद पर हरे-धूसर जल-युक्त घाव, ऊपर बढ़ते।પાણી-રેખા પાસે પાન-આવરણ પર લીલા-ભૂખરા પાણીપોચા ડાઘ, ઉપર વધે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid dense planting and excess nitrogen, good drainage, recommended fungicide.घनी रोपाई व अधिक नाइट्रोजन नहीं, अच्छी जल-निकासी, अनुशंसित फफूँदनाशी।ગીચ રોપણી અને વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, સારું નિતારણ, ભલામણ ફૂગનાશક.
False smutमिथ्या कंड (फॉल्स स्मट)ખોટી કાળી (ફોલ્સ સ્મટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Individual grains turn into velvety orange-to-greenish spore balls.अलग-अलग दाने मखमली नारंगी-हरे बीजाणु-गोलों में बदलते।અલગ દાણા મખમલી નારંગી-લીલા બીજાણુ-ગોળામાં બદલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Certified seed, balanced nitrogen, avoid late excess nitrogen, fungicide at booting if needed.प्रमाणित बीज, संतुलित नाइट्रोजन, देर से अधिक नाइट्रोजन नहीं, आवश्यकता पर बूटिंग पर फफूँदनाशी।પ્રમાણિત બીજ, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, મોડેથી વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, જરૂરે બૂટિંગ વખતે ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Stem borerतना छेदकથડ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: 'Dead heart' (dried central shoot) in young plants; 'white ear' (empty whitish panicles) later.छोटे पौधों में 'डेड हार्ट' (सूखा मध्य प्ररोह); बाद में 'सफेद बाली' (खाली सफेद बालियाँ)।નાના છોડમાં 'ડેડ હાર્ટ' (સૂકો મધ્ય અંકુર); પછી 'સફેદ કંટી' (ખાલી સફેદ કંટી).
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clip and destroy egg masses, light traps, avoid excess nitrogen, recommended insecticide.अंडे-समूह काटकर नष्ट करें, प्रकाश-ट्रैप, अधिक नाइट्रोजन नहीं, अनुशंसित कीटनाशी।ઈંડાં-સમૂહ કાપી નાશ કરો, પ્રકાશ-ટ્રેપ, વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, ભલામણ કીટનાશક.
Brown planthopperभूरा फुदका (BPH)ભૂરો પ્લાન્ટહોપર (BPH)
Signsलक्षणચિહ્નો: Plants dry in circular 'hopper-burn' patches; brown insects cluster at the plant base.पौधे गोल 'हॉपर-बर्न' धब्बों में सूखते; भूरे कीट तने के आधार पर जमते।છોડ ગોળ 'હોપર-બર્ન' ધાબામાં સુકાય; ભૂરા જીવડાં થડના પાયે ભેગા થાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid dense planting and excess nitrogen, alternate wetting-drying, resistant types, recommended insecticide.घनी रोपाई व अधिक नाइट्रोजन नहीं, बारी-बारी गीला-सूखा, सहनशील किस्में, अनुशंसित कीटनाशी।ગીચ રોપણી અને વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, વારાફરતી ભીનું-સૂકું, સહનશીલ જાત, ભલામણ કીટનાશક.
Leaf folderपर्ण मोड़कપાન વાળનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae fold the leaves and scrape the green tissue, leaving white streaks.इल्लियाँ पत्तियाँ मोड़कर हरा ऊतक खुरचतीं, सफेद धारियाँ छोड़तीं।ઈયળ પાન વાળી લીલી પેશી ખોતરે, સફેદ પટ્ટીઓ છોડે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Conserve natural enemies, avoid excess nitrogen, recommended insecticide at threshold.प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, अधिक नाइट्रोजन नहीं, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।કુદરતી શત્રુ બચાવો, વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Lodgingलॉजिंग (गिरना)લોજિંગ (પડી જવું)
Causeकारणકારણ: The crop falls over from excess nitrogen, dense stand, weak roots or wind and rain near maturity.अधिक नाइट्रोजन, घना स्टैंड, कमज़ोर जड़ें या परिपक्वता पर हवा-बारिश से फसल गिरती।વધુ નાઇટ્રોજન, ગીચ સ્ટેન્ડ, નબળા મૂળ કે પાકતી વખતે પવન-વરસાદથી પાક પડે.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, correct seed rate, sturdy varieties, avoid heavy late irrigation.संतुलित नाइट्रोजन, सही बीज दर, मज़बूत किस्में, देर से भारी सिंचाई नहीं।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, યોગ્ય બીજ દર, મજબૂત જાત, મોડેથી ભારે પિયત નહિ.
Spikelet sterilityस्पाइकलेट बंध्यताસ્પાઇકલેટ વંધ્યત્વ
Causeकारणકારણ: Empty, unfilled grains from cold or heat at flowering.फूल समय ठंड या गर्मी से खाली, बिना भरे दाने।ફૂલ વખતે ઠંડી કે ગરમીથી ખાલી, ન ભરાયેલ દાણા.
Fixउपायઉપાય: Transplant at the right time, keep water at flowering, avoid temperature extremes.सही समय रोपाई, फूल समय पानी रखें, अति तापमान से बचें।યોગ્ય સમયે રોપણી, ફૂલ વખતે પાણી રાખો, અતિ તાપમાન ટાળો.
Grain discolorationदाना विवर्णनદાણા વિવર્ણન
Causeकारणકારણ: Dirty, spotted grains from a mix of bugs and fungi in wet weather at ripening.पकते समय गीले मौसम में कीट-फफूँद मिश्रण से गंदे, धब्बेदार दाने।પાકતી વખતે ભીના હવામાનમાં જીવડાં-ફૂગ મિશ્રણથી ગંદા, ડાઘવાળા દાણા.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, manage bugs and fungi, timely harvest and drying.संतुलित नाइट्रोजन, कीट-फफूँद प्रबंधन, समय पर कटाई व सुखाई।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, જીવડાં-ફૂગ વ્યવસ્થાપન, સમયસર કાપણી અને સૂકવણી.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow from the tip along the midrib; thin stand, poor tillering.पुरानी पत्तियाँ सिरे से मध्यशिरा के साथ पीली; पतला स्टैंड, कम कल्ले।જૂના પાન ટોચથી મધ્યનસ સાથે પીળા; પાતળો સ્ટેન્ડ, ઓછા ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Split nitrogen top-dressing; add manure.नाइट्रोजन विभाजित टॉप-ड्रेसिंग; खाद डालें।નાઇટ્રોજન વિભાજિત ટોપ-ડ્રેસિંગ; ખાતર આપો.
Zinc (Zn)ज़िंक (Zn)ઝિંક (Zn)
Signsलक्षणચિહ્નો: Brown-bronze patches on older leaves 2-3 weeks after transplanting (khaira); stunting in flooded/alkaline soils.रोपाई के 2-3 सप्ताह बाद पुरानी पत्तियों पर भूरे-ताम्र धब्बे (खैरा); बाढ़/क्षारीय मिट्टी में बौनापन।રોપણીના 2-3 અઠવાડિયે જૂના પાન પર ભૂરા-તાંબા ડાઘ (ખૈરા); ભરાયેલી/ક્ષારીય જમીનમાં ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Zinc sulphate, soil or foliar.ज़िंक सल्फेट, मृदा या पर्ण।ઝિંક સલ્ફેટ, જમીન કે પર્ણ.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Paddy (Rice)धानડાંગર — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Rice blastधान झुलसा (ब्लास्ट)ડાંગર બ્લાસ્ટ
Signsलक्षणચિહ્નો: Spindle-shaped grey-brown spots with dark margins on leaves; the neck may rot and break the panicle.पत्तियों पर गहरे किनारे वाले धुरी-आकार धूसर-भूरे धब्बे; गर्दन सड़कर बाली टूट सकती।પાન પર ઘેરી કિનારીવાળા ત્રાક-આકારના ભૂખરા-ભૂરા ડાઘ; ડોક સડી કંટી તૂટે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, avoid excess nitrogen and dense planting, recommended fungicide.सहनशील किस्में, अधिक नाइट्रोजन व घनी रोपाई नहीं, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, વધુ નાઇટ્રોજન અને ગીચ રોપણી નહિ, ભલામણ ફૂગનાશક.
Bacterial leaf blightजीवाणु पर्ण अंगमारीજીવાણુ પાન ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Water-soaked yellow streaks from the leaf tips that dry to a straw colour; leaves wilt.पत्ती-सिरों से जल-युक्त पीली धारियाँ जो भूसे रंग की सूखतीं; पत्तियाँ मुरझातीं।પાન-ટોચથી પાણીપોચી પીળી પટ્ટીઓ જે ભૂસાં રંગની સુકાય; પાન ચીમળાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, balanced nitrogen, drain the field, clean seed, avoid leaf injury.सहनशील किस्में, संतुलित नाइट्रोजन, खेत से पानी निकालें, स्वच्छ बीज, पत्ती-चोट से बचें।સહનશીલ જાત, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ખેતરમાંથી પાણી કાઢો, ચોખ્ખું બીજ, પાન-ઈજા ટાળો.
Sheath blightआच्छद अंगमारीઆવરણ ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Greenish-grey water-soaked lesions on the leaf sheath near the water line, spreading upward.जल-रेखा के पास पर्ण-आच्छद पर हरे-धूसर जल-युक्त घाव, ऊपर बढ़ते।પાણી-રેખા પાસે પાન-આવરણ પર લીલા-ભૂખરા પાણીપોચા ડાઘ, ઉપર વધે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid dense planting and excess nitrogen, good drainage, recommended fungicide.घनी रोपाई व अधिक नाइट्रोजन नहीं, अच्छी जल-निकासी, अनुशंसित फफूँदनाशी।ગીચ રોપણી અને વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, સારું નિતારણ, ભલામણ ફૂગનાશક.
False smutमिथ्या कंड (फॉल्स स्मट)ખોટી કાળી (ફોલ્સ સ્મટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Individual grains turn into velvety orange-to-greenish spore balls.अलग-अलग दाने मखमली नारंगी-हरे बीजाणु-गोलों में बदलते।અલગ દાણા મખમલી નારંગી-લીલા બીજાણુ-ગોળામાં બદલાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Certified seed, balanced nitrogen, avoid late excess nitrogen, fungicide at booting if needed.प्रमाणित बीज, संतुलित नाइट्रोजन, देर से अधिक नाइट्रोजन नहीं, आवश्यकता पर बूटिंग पर फफूँदनाशी।પ્રમાણિત બીજ, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, મોડેથી વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, જરૂરે બૂટિંગ વખતે ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Stem borerतना छेदकથડ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: 'Dead heart' (dried central shoot) in young plants; 'white ear' (empty whitish panicles) later.छोटे पौधों में 'डेड हार्ट' (सूखा मध्य प्ररोह); बाद में 'सफेद बाली' (खाली सफेद बालियाँ)।નાના છોડમાં 'ડેડ હાર્ટ' (સૂકો મધ્ય અંકુર); પછી 'સફેદ કંટી' (ખાલી સફેદ કંટી).
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clip and destroy egg masses, light traps, avoid excess nitrogen, recommended insecticide.अंडे-समूह काटकर नष्ट करें, प्रकाश-ट्रैप, अधिक नाइट्रोजन नहीं, अनुशंसित कीटनाशी।ઈંડાં-સમૂહ કાપી નાશ કરો, પ્રકાશ-ટ્રેપ, વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, ભલામણ કીટનાશક.
Brown planthopperभूरा फुदका (BPH)ભૂરો પ્લાન્ટહોપર (BPH)
Signsलक्षणચિહ્નો: Plants dry in circular 'hopper-burn' patches; brown insects cluster at the plant base.पौधे गोल 'हॉपर-बर्न' धब्बों में सूखते; भूरे कीट तने के आधार पर जमते।છોડ ગોળ 'હોપર-બર્ન' ધાબામાં સુકાય; ભૂરા જીવડાં થડના પાયે ભેગા થાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid dense planting and excess nitrogen, alternate wetting-drying, resistant types, recommended insecticide.घनी रोपाई व अधिक नाइट्रोजन नहीं, बारी-बारी गीला-सूखा, सहनशील किस्में, अनुशंसित कीटनाशी।ગીચ રોપણી અને વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, વારાફરતી ભીનું-સૂકું, સહનશીલ જાત, ભલામણ કીટનાશક.
Leaf folderपर्ण मोड़कપાન વાળનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae fold the leaves and scrape the green tissue, leaving white streaks.इल्लियाँ पत्तियाँ मोड़कर हरा ऊतक खुरचतीं, सफेद धारियाँ छोड़तीं।ઈયળ પાન વાળી લીલી પેશી ખોતરે, સફેદ પટ્ટીઓ છોડે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Conserve natural enemies, avoid excess nitrogen, recommended insecticide at threshold.प्राकृतिक शत्रु बचाएँ, अधिक नाइट्रोजन नहीं, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।કુદરતી શત્રુ બચાવો, વધુ નાઇટ્રોજન નહિ, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Lodgingलॉजिंग (गिरना)લોજિંગ (પડી જવું)
Causeकारणકારણ: The crop falls over from excess nitrogen, dense stand, weak roots or wind and rain near maturity.अधिक नाइट्रोजन, घना स्टैंड, कमज़ोर जड़ें या परिपक्वता पर हवा-बारिश से फसल गिरती।વધુ નાઇટ્રોજન, ગીચ સ્ટેન્ડ, નબળા મૂળ કે પાકતી વખતે પવન-વરસાદથી પાક પડે.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, correct seed rate, sturdy varieties, avoid heavy late irrigation.संतुलित नाइट्रोजन, सही बीज दर, मज़बूत किस्में, देर से भारी सिंचाई नहीं।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, યોગ્ય બીજ દર, મજબૂત જાત, મોડેથી ભારે પિયત નહિ.
Spikelet sterilityस्पाइकलेट बंध्यताસ્પાઇકલેટ વંધ્યત્વ
Causeकारणકારણ: Empty, unfilled grains from cold or heat at flowering.फूल समय ठंड या गर्मी से खाली, बिना भरे दाने।ફૂલ વખતે ઠંડી કે ગરમીથી ખાલી, ન ભરાયેલ દાણા.
Fixउपायઉપાય: Transplant at the right time, keep water at flowering, avoid temperature extremes.सही समय रोपाई, फूल समय पानी रखें, अति तापमान से बचें।યોગ્ય સમયે રોપણી, ફૂલ વખતે પાણી રાખો, અતિ તાપમાન ટાળો.
Grain discolorationदाना विवर्णनદાણા વિવર્ણન
Causeकारणકારણ: Dirty, spotted grains from a mix of bugs and fungi in wet weather at ripening.पकते समय गीले मौसम में कीट-फफूँद मिश्रण से गंदे, धब्बेदार दाने।પાકતી વખતે ભીના હવામાનમાં જીવડાં-ફૂગ મિશ્રણથી ગંદા, ડાઘવાળા દાણા.
Fixउपायઉપાય: Balanced nitrogen, manage bugs and fungi, timely harvest and drying.संतुलित नाइट्रोजन, कीट-फफूँद प्रबंधन, समय पर कटाई व सुखाई।સંતુલિત નાઇટ્રોજન, જીવડાં-ફૂગ વ્યવસ્થાપન, સમયસર કાપણી અને સૂકવણી.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Nitrogen (N)नाइट्रोजन (N)નાઇટ્રોજન (N)
Signsलक्षणચિહ્નો: Older leaves yellow from the tip along the midrib; thin stand, poor tillering.पुरानी पत्तियाँ सिरे से मध्यशिरा के साथ पीली; पतला स्टैंड, कम कल्ले।જૂના પાન ટોચથી મધ્યનસ સાથે પીળા; પાતળો સ્ટેન્ડ, ઓછા ફૂટ.
Fixउपायઉપાય: Split nitrogen top-dressing; add manure.नाइट्रोजन विभाजित टॉप-ड्रेसिंग; खाद डालें।નાઇટ્રોજન વિભાજિત ટોપ-ડ્રેસિંગ; ખાતર આપો.
Zinc (Zn)ज़िंक (Zn)ઝિંક (Zn)
Signsलक्षणચિહ્નો: Brown-bronze patches on older leaves 2-3 weeks after transplanting (khaira); stunting in flooded/alkaline soils.रोपाई के 2-3 सप्ताह बाद पुरानी पत्तियों पर भूरे-ताम्र धब्बे (खैरा); बाढ़/क्षारीय मिट्टी में बौनापन।રોપણીના 2-3 અઠવાડિયે જૂના પાન પર ભૂરા-તાંબા ડાઘ (ખૈરા); ભરાયેલી/ક્ષારીય જમીનમાં ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Zinc sulphate, soil or foliar.ज़िंक सल्फेट, मृदा या पर्ण।ઝિંક સલ્ફેટ, જમીન કે પર્ણ.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.