Groundnutमूँगफलीમગફળી — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Leaf spot (Tikka)पर्ण धब्बा (टिक्का)પાન ડાઘ (ટીક્કા)
Signsलक्षणચિહ્નો: Round brown-to-black spots on leaves (early with a yellow halo, late darker); heavy leaf fall.पत्तियों पर गोल भूरे-काले धब्बे (अगेती में पीला घेरा, पछेती गहरे); अधिक पत्ती गिरना।પાન પર ગોળ ભૂરા-કાળા ડાઘ (વહેલા પીળા કૂંડાળા સાથે, પાછોતરા ઘેરા); વધુ પાન ખરવું.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Rotation, remove debris, resistant types, recommended fungicide schedule.फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, सहनशील किस्में, अनुशंसित फफूँदनाशी कार्यक्रम।ફેરબદલી, કચરો કાઢો, સહનશીલ જાત, ભલામણ ફૂગનાશક કાર્યક્રમ.
Rustरतुआ (रस्ट)ગેરુ (રસ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Orange-brown pustules on the leaf underside, often along with leaf spot.पत्ती की निचली सतह पर नारंगी-भूरे दाने, अक्सर पर्ण-धब्बे के साथ।પાનની નીચલી સપાટીએ નારંગી-ભૂરા ડાઘ, ઘણીવાર પાન-ડાઘ સાથે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, remove volunteer plants, recommended fungicide.सहनशील किस्में, स्वयं-उगे पौधे हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, જાતે ઊગેલા છોડ કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Stem / collar rotतना / कॉलर सड़नથડ / કોલર સડો
Signsलक्षणચિહ્નો: A white fungal mat and rot at the collar and stem base; plants wilt and die; raises aflatoxin risk.कॉलर व तने के आधार पर सफेद फफूँद-चटाई व सड़न; पौधे मुरझाकर मरते; एफ्लाटॉक्सिन जोखिम बढ़ता।કોલર અને થડના પાયે સફેદ ફૂગ-જાળ અને સડો; છોડ ચીમળાઈ મરે; એફ્લાટોક્સિન જોખમ વધે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Seed treatment (Trichoderma), deep summer ploughing, gypsum, avoid dense/waterlogged fields, rotation.बीज उपचार (ट्राइकोडर्मा), गहरी ग्रीष्म जुताई, जिप्सम, घनी/जल-जमाव खेत नहीं, फसल-चक्र।બીજ માવજત (ટ્રાઇકોડર્મા), ઊંડી ઉનાળુ ખેડ, જિપ્સમ, ગીચ/પાણી ભરાયેલ ખેતર નહિ, ફેરબદલી.
Pestsकीटજીવાત
Leaf minerपर्ण सुरंगकપાન કોરનાર
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae mine and web the leaflets, which brown, curl and fall.इल्लियाँ पर्णक में सुरंग व जाल बनातीं, जो भूरे होकर मुड़ते व गिरते।ઈયળ પર્ણિકામાં ભોગ અને જાળ કરે, જે ભૂરા થઈ વળે અને ખરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, neem, remove affected leaves, recommended insecticide at threshold.निगरानी, नीम, प्रभावित पत्तियाँ हटाएँ, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, લીમડો, અસરગ્રસ્ત પાન કાઢો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
White grubसफेद गिडार (व्हाइट ग्रब)સફેદ ઈયળ (વ્હાઇટ ગ્રબ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Root-feeding grubs cause patchy wilting and dead plants; beetles emerge after the first rains.जड़ खाने वाले ग्रब से टुकड़ों में मुरझान व मृत पौधे; पहली बारिश बाद भृंग निकलते।મૂળ ખાનાર ઈયળથી ટુકડે ચીમળાવું અને મરેલ છોડ; પ્રથમ વરસાદ પછી ભમરા નીકળે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Collect beetles at dusk from host trees, light traps, recommended seed/soil treatment, deep ploughing.शाम को मेज़बान पेड़ों से भृंग इकट्ठा करें, प्रकाश-ट्रैप, अनुशंसित बीज/मृदा उपचार, गहरी जुताई।સાંજે યજમાન ઝાડ પરથી ભમરા ભેગા કરો, પ્રકાશ-ટ્રેપ, ભલામણ બીજ/જમીન માવજત, ઊંડી ખેડ.
Thrips & jassidsथ्रिप्स व फुदकाથ્રિપ્સ અને તડતડિયાં
Signsलक्षणચિહ્નો: Sap feeding curls and silvers the leaves and stunts plants; thrips can carry bud necrosis virus.रस-चूषण से पत्तियाँ मुड़ी व चाँदी-सी, पौधे बौने; थ्रिप्स कली-मृत्यु विषाणु फैला सकते।રસ-ચૂસણથી પાન વળે અને રૂપેરી, છોડ ઠીંગણા; થ્રિપ્સ કળી-મૃત્યુ વાઇરસ ફેલાવી શકે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Seed treatment, neem, monitor, remove infected plants, recommended insecticide.बीज उपचार, नीम, निगरानी, संक्रमित पौधे हटाएँ, अनुशंसित कीटनाशी।બીજ માવજત, લીમડો, દેખરેખ, ચેપગ્રસ્ત છોડ કાઢો, ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Poor pegging / pod setखराब पेगिंग / फली-बंधખરાબ પેગિંગ / શીંગ-બંધ
Causeकारणકારણ: Few pods form when the soil is hard or dry at pegging, or calcium is low.पेगिंग पर मिट्टी सख्त/सूखी या कैल्शियम कम होने पर कम फलियाँ बनतीं।પેગિંગ વખતે જમીન સખત/સૂકી કે કેલ્શિયમ ઓછું હોય તો ઓછી શીંગ બેસે.
Fixउपायઉપાય: Keep the soil loose and moist at pegging, apply gypsum (calcium) at flowering, earth up.पेगिंग पर मिट्टी भुरभुरी व नम रखें, फूल समय जिप्सम (कैल्शियम), मिट्टी चढ़ाएँ।પેગિંગ વખતે જમીન પોચી અને ભેજવાળી રાખો, ફૂલ વખતે જિપ્સમ (કેલ્શિયમ), માટી ચઢાવો.
Empty pods ('pops')खाली फलियाँ ('पॉप्स')ખાલી શીંગ ('પોપ્સ')
Causeकारणકારણ: Well-formed pods with shrivelled or no kernels, from calcium shortage or drought at pod fill.बनी-बनाई फलियाँ पर सिकुड़ी/बिना गिरी, कैल्शियम कमी या फली-भराव पर सूखे से।સારી બનેલી શીંગ પણ ચીમળાયેલ/દાણા વગર, કેલ્શિયમ ઉણપ કે શીંગ-ભરાવ વખતે દુકાળથી.
Fixउपायઉપાય: Gypsum at flowering/pegging, even moisture at pod fill.फूल/पेगिंग पर जिप्सम, फली-भराव पर समान नमी।ફૂલ/પેગિંગ વખતે જિપ્સમ, શીંગ-ભરાવ વખતે સમાન ભેજ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Calcium (Ca)कैल्शियम (Ca)કેલ્શિયમ (Ca)
Signsलक्षणચિહ્નો: Empty pods ('pops') and poorly filled kernels; weak pegs.खाली फलियाँ ('पॉप्स') व खराब भरी गिरी; कमज़ोर पेग।ખાલી શીંગ ('પોપ્સ') અને ખરાબ ભરાયેલ દાણા; નબળા પેગ.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum at flowering (calcium in the pod zone).फूल समय जिप्सम दें (फली-क्षेत्र में कैल्शियम)।ફૂલ વખતે જિપ્સમ આપો (શીંગ-વિસ્તારમાં કેલ્શિયમ).
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Groundnutमूँगफलीમગફળી — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Leaf spot (Tikka)पर्ण धब्बा (टिक्का)પાન ડાઘ (ટીક્કા)
Signsलक्षणચિહ્નો: Round brown-to-black spots on leaves (early with a yellow halo, late darker); heavy leaf fall.पत्तियों पर गोल भूरे-काले धब्बे (अगेती में पीला घेरा, पछेती गहरे); अधिक पत्ती गिरना।પાન પર ગોળ ભૂરા-કાળા ડાઘ (વહેલા પીળા કૂંડાળા સાથે, પાછોતરા ઘેરા); વધુ પાન ખરવું.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Rotation, remove debris, resistant types, recommended fungicide schedule.फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, सहनशील किस्में, अनुशंसित फफूँदनाशी कार्यक्रम।ફેરબદલી, કચરો કાઢો, સહનશીલ જાત, ભલામણ ફૂગનાશક કાર્યક્રમ.
Rustरतुआ (रस्ट)ગેરુ (રસ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Orange-brown pustules on the leaf underside, often along with leaf spot.पत्ती की निचली सतह पर नारंगी-भूरे दाने, अक्सर पर्ण-धब्बे के साथ।પાનની નીચલી સપાટીએ નારંગી-ભૂરા ડાઘ, ઘણીવાર પાન-ડાઘ સાથે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant types, remove volunteer plants, recommended fungicide.सहनशील किस्में, स्वयं-उगे पौधे हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।સહનશીલ જાત, જાતે ઊગેલા છોડ કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Stem / collar rotतना / कॉलर सड़नથડ / કોલર સડો
Signsलक्षणચિહ્નો: A white fungal mat and rot at the collar and stem base; plants wilt and die; raises aflatoxin risk.कॉलर व तने के आधार पर सफेद फफूँद-चटाई व सड़न; पौधे मुरझाकर मरते; एफ्लाटॉक्सिन जोखिम बढ़ता।કોલર અને થડના પાયે સફેદ ફૂગ-જાળ અને સડો; છોડ ચીમળાઈ મરે; એફ્લાટોક્સિન જોખમ વધે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Seed treatment (Trichoderma), deep summer ploughing, gypsum, avoid dense/waterlogged fields, rotation.बीज उपचार (ट्राइकोडर्मा), गहरी ग्रीष्म जुताई, जिप्सम, घनी/जल-जमाव खेत नहीं, फसल-चक्र।બીજ માવજત (ટ્રાઇકોડર્મા), ઊંડી ઉનાળુ ખેડ, જિપ્સમ, ગીચ/પાણી ભરાયેલ ખેતર નહિ, ફેરબદલી.
Pestsकीटજીવાત
Leaf minerपर्ण सुरंगकપાન કોરનાર
Signsलक्षणચિહ્નો: Larvae mine and web the leaflets, which brown, curl and fall.इल्लियाँ पर्णक में सुरंग व जाल बनातीं, जो भूरे होकर मुड़ते व गिरते।ઈયળ પર્ણિકામાં ભોગ અને જાળ કરે, જે ભૂરા થઈ વળે અને ખરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Monitor, neem, remove affected leaves, recommended insecticide at threshold.निगरानी, नीम, प्रभावित पत्तियाँ हटाएँ, सीमा पर अनुशंसित कीटनाशी।દેખરેખ, લીમડો, અસરગ્રસ્ત પાન કાઢો, મર્યાદાએ ભલામણ કીટનાશક.
White grubसफेद गिडार (व्हाइट ग्रब)સફેદ ઈયળ (વ્હાઇટ ગ્રબ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Root-feeding grubs cause patchy wilting and dead plants; beetles emerge after the first rains.जड़ खाने वाले ग्रब से टुकड़ों में मुरझान व मृत पौधे; पहली बारिश बाद भृंग निकलते।મૂળ ખાનાર ઈયળથી ટુકડે ચીમળાવું અને મરેલ છોડ; પ્રથમ વરસાદ પછી ભમરા નીકળે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Collect beetles at dusk from host trees, light traps, recommended seed/soil treatment, deep ploughing.शाम को मेज़बान पेड़ों से भृंग इकट्ठा करें, प्रकाश-ट्रैप, अनुशंसित बीज/मृदा उपचार, गहरी जुताई।સાંજે યજમાન ઝાડ પરથી ભમરા ભેગા કરો, પ્રકાશ-ટ્રેપ, ભલામણ બીજ/જમીન માવજત, ઊંડી ખેડ.
Thrips & jassidsथ्रिप्स व फुदकाથ્રિપ્સ અને તડતડિયાં
Signsलक्षणચિહ્નો: Sap feeding curls and silvers the leaves and stunts plants; thrips can carry bud necrosis virus.रस-चूषण से पत्तियाँ मुड़ी व चाँदी-सी, पौधे बौने; थ्रिप्स कली-मृत्यु विषाणु फैला सकते।રસ-ચૂસણથી પાન વળે અને રૂપેરી, છોડ ઠીંગણા; થ્રિપ્સ કળી-મૃત્યુ વાઇરસ ફેલાવી શકે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Seed treatment, neem, monitor, remove infected plants, recommended insecticide.बीज उपचार, नीम, निगरानी, संक्रमित पौधे हटाएँ, अनुशंसित कीटनाशी।બીજ માવજત, લીમડો, દેખરેખ, ચેપગ્રસ્ત છોડ કાઢો, ભલામણ કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Poor pegging / pod setखराब पेगिंग / फली-बंधખરાબ પેગિંગ / શીંગ-બંધ
Causeकारणકારણ: Few pods form when the soil is hard or dry at pegging, or calcium is low.पेगिंग पर मिट्टी सख्त/सूखी या कैल्शियम कम होने पर कम फलियाँ बनतीं।પેગિંગ વખતે જમીન સખત/સૂકી કે કેલ્શિયમ ઓછું હોય તો ઓછી શીંગ બેસે.
Fixउपायઉપાય: Keep the soil loose and moist at pegging, apply gypsum (calcium) at flowering, earth up.पेगिंग पर मिट्टी भुरभुरी व नम रखें, फूल समय जिप्सम (कैल्शियम), मिट्टी चढ़ाएँ।પેગિંગ વખતે જમીન પોચી અને ભેજવાળી રાખો, ફૂલ વખતે જિપ્સમ (કેલ્શિયમ), માટી ચઢાવો.
Empty pods ('pops')खाली फलियाँ ('पॉप्स')ખાલી શીંગ ('પોપ્સ')
Causeकारणકારણ: Well-formed pods with shrivelled or no kernels, from calcium shortage or drought at pod fill.बनी-बनाई फलियाँ पर सिकुड़ी/बिना गिरी, कैल्शियम कमी या फली-भराव पर सूखे से।સારી બનેલી શીંગ પણ ચીમળાયેલ/દાણા વગર, કેલ્શિયમ ઉણપ કે શીંગ-ભરાવ વખતે દુકાળથી.
Fixउपायઉપાય: Gypsum at flowering/pegging, even moisture at pod fill.फूल/पेगिंग पर जिप्सम, फली-भराव पर समान नमी।ફૂલ/પેગિંગ વખતે જિપ્સમ, શીંગ-ભરાવ વખતે સમાન ભેજ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Calcium (Ca)कैल्शियम (Ca)કેલ્શિયમ (Ca)
Signsलक्षणચિહ્નો: Empty pods ('pops') and poorly filled kernels; weak pegs.खाली फलियाँ ('पॉप्स') व खराब भरी गिरी; कमज़ोर पेग।ખાલી શીંગ ('પોપ્સ') અને ખરાબ ભરાયેલ દાણા; નબળા પેગ.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum at flowering (calcium in the pod zone).फूल समय जिप्सम दें (फली-क्षेत्र में कैल्शियम)।ફૂલ વખતે જિપ્સમ આપો (શીંગ-વિસ્તારમાં કેલ્શિયમ).
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.