Chickpea (Gram)चनाચણા — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Fusarium wiltउकठा (म्लानि)સુકારો (વિલ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Sudden drooping and yellowing; the whole plant wilts; internal stem browning; plants die in patches.अचानक झुकाव व पीलापन; पूरा पौधा मुरझाता; तने के भीतर भूरापन; पौधे टुकड़ों में मरते।અચાનક ઢળવું અને પીળાશ; આખો છોડ ચીમળાય; થડની અંદર ભૂખરાશ; છોડ ટુકડે મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, long rotation, avoid very early sowing, seed treatment, deeper sowing.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, बहुत जल्दी बुवाई नहीं, बीज उपचार, गहरी बुवाई।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, બહુ વહેલી વાવણી નહિ, બીજ માવજત, ઊંડી વાવણી.
Ascochyta blightएस्कोकाइटा अंगमारीએસ્કોકાઇટા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark brown spots on leaves, stems and pods; sunken lesions.पत्तियों, तनों व फलियों पर गहरे भूरे धब्बे; धँसे घाव।પાન, થડ અને શીંગ પર ઘેરા ભૂરા ડાઘ; ધસેલા ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, rotation, remove debris, recommended fungicide.स्वच्छ बीज, फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, ફેરબદલી, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Botrytis grey mouldबोट्राइटिस धूसर फफूँदબોટ્રાઇટિસ ભૂખરી ફૂગ
Signsलक्षणચિહ્નો: Grey fuzzy mould on flowers and tender shoots in humid, dense crops; heavy flower and pod drop.नम, घनी फसल में फूलों व कोमल प्ररोहों पर धूसर रोएँदार फफूँद; अधिक फूल-फली झड़ना।ભેજવાળા, ગીચ પાકમાં ફૂલ અને કૂમળા અંકુર પર ભૂખરી રુવાંટીવાળી ફૂગ; વધુ ફૂલ-શીંગ ખરવું.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid a dense, lush canopy, ensure airflow, balanced nitrogen, fungicide in humid spells.घना, अधिक हरा-भरा कैनोपी नहीं, हवा का प्रवाह, संतुलित नाइट्रोजन, नम अवधि में फफूँदनाशी।ગીચ, વધુ લીલોછમ છત્ર નહિ, હવાની અવરજવર, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ભેજવાળા સમયે ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Cutwormकटुआ इल्लीકટવોર્મ (કાપ ઈયળ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Grey caterpillars cut young seedlings at the soil line at night.धूसर इल्लियाँ रात में छोटे पौधों को भूमि-रेखा पर काटतीं।ભૂખરી ઈયળ રાત્રે નાના રોપાને જમીન-રેખાએ કાપે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clear weeds, hand-pick at night, bait, recommended insecticide if severe.खरपतवार हटाएँ, रात में हाथ से चुनें, चारा, गंभीर हो तो अनुशंसित कीटनाशी।નીંદણ કાઢો, રાત્રે હાથથી વીણો, બેઇટ, ગંભીર હોય તો ભલામણ કીટનાશક.
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on shoots and pods; honeydew; spread viruses.प्ररोहों व फलियों पर बस्तियाँ; स्राव; विषाणु फैलाते।અંકુર અને શીંગ પર વસાહતો; સ્રાવ; વાઇરસ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Yellow sticky traps, neem, natural enemies, insecticide if heavy.पीले चिपचिपे ट्रैप, नीम, प्राकृतिक शत्रु, अधिक हो तो कीटनाशी।પીળા સ્ટીકી ટ્રેપ, લીમડો, કુદરતી શત્રુ, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.
Chickpea (Gram)चनाચણા — Diseases, Pests & Disorders— रोग, कीट व विकार— રોગ, જીવાત અને વિકાર
Its common diseases, pests, physiological disorders and nutrient deficiencies — with simple, IPM-first fixes.इसके सामान्य रोग, कीट, शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी — सरल, IPM-आधारित उपाय सहित।તેના સામાન્ય રોગ, જીવાત, શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ — સરળ, IPM-આધારિત ઉપાય સાથે.
Diseasesरोगરોગ
Fusarium wiltउकठा (म्लानि)સુકારો (વિલ્ટ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Sudden drooping and yellowing; the whole plant wilts; internal stem browning; plants die in patches.अचानक झुकाव व पीलापन; पूरा पौधा मुरझाता; तने के भीतर भूरापन; पौधे टुकड़ों में मरते।અચાનક ઢળવું અને પીળાશ; આખો છોડ ચીમળાય; થડની અંદર ભૂખરાશ; છોડ ટુકડે મરે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Resistant varieties, long rotation, avoid very early sowing, seed treatment, deeper sowing.सहनशील किस्में, लंबा फसल-चक्र, बहुत जल्दी बुवाई नहीं, बीज उपचार, गहरी बुवाई।સહનશીલ જાત, લાંબી ફેરબદલી, બહુ વહેલી વાવણી નહિ, બીજ માવજત, ઊંડી વાવણી.
Ascochyta blightएस्कोकाइटा अंगमारीએસ્કોકાઇટા ઝાળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Dark brown spots on leaves, stems and pods; sunken lesions.पत्तियों, तनों व फलियों पर गहरे भूरे धब्बे; धँसे घाव।પાન, થડ અને શીંગ પર ઘેરા ભૂરા ડાઘ; ધસેલા ડાઘ.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clean seed, rotation, remove debris, recommended fungicide.स्वच्छ बीज, फसल-चक्र, अवशेष हटाएँ, अनुशंसित फफूँदनाशी।ચોખ્ખું બીજ, ફેરબદલી, કચરો કાઢો, ભલામણ ફૂગનાશક.
Botrytis grey mouldबोट्राइटिस धूसर फफूँदબોટ્રાઇટિસ ભૂખરી ફૂગ
Signsलक्षणચિહ્નો: Grey fuzzy mould on flowers and tender shoots in humid, dense crops; heavy flower and pod drop.नम, घनी फसल में फूलों व कोमल प्ररोहों पर धूसर रोएँदार फफूँद; अधिक फूल-फली झड़ना।ભેજવાળા, ગીચ પાકમાં ફૂલ અને કૂમળા અંકુર પર ભૂખરી રુવાંટીવાળી ફૂગ; વધુ ફૂલ-શીંગ ખરવું.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Avoid a dense, lush canopy, ensure airflow, balanced nitrogen, fungicide in humid spells.घना, अधिक हरा-भरा कैनोपी नहीं, हवा का प्रवाह, संतुलित नाइट्रोजन, नम अवधि में फफूँदनाशी।ગીચ, વધુ લીલોછમ છત્ર નહિ, હવાની અવરજવર, સંતુલિત નાઇટ્રોજન, ભેજવાળા સમયે ફૂગનાશક.
Pestsकीटજીવાત
Pod borerफली छेदकશીંગ કોરનાર ઈયળ
Signsलक्षणચિહ્નો: Caterpillars bore into pods and eat the developing seeds.इल्लियाँ फलियों में घुसकर विकसित बीज खातीं।ઈયળ શીંગમાં ઘૂસી વિકસતા દાણા ખાય.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Pheromone traps, Bt or neem, recommended insecticide on young larvae.फेरोमोन ट्रैप, Bt या नीम, छोटी इल्ली पर अनुशंसित कीटनाशी।ફેરોમોન ટ્રેપ, Bt કે લીમડો, નાની ઈયળ વખતે ભલામણ કીટનાશક.
Cutwormकटुआ इल्लीકટવોર્મ (કાપ ઈયળ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Grey caterpillars cut young seedlings at the soil line at night.धूसर इल्लियाँ रात में छोटे पौधों को भूमि-रेखा पर काटतीं।ભૂખરી ઈયળ રાત્રે નાના રોપાને જમીન-રેખાએ કાપે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Clear weeds, hand-pick at night, bait, recommended insecticide if severe.खरपतवार हटाएँ, रात में हाथ से चुनें, चारा, गंभीर हो तो अनुशंसित कीटनाशी।નીંદણ કાઢો, રાત્રે હાથથી વીણો, બેઇટ, ગંભીર હોય તો ભલામણ કીટનાશક.
Aphidsमाहू (एफिड)મોલો (એફિડ)
Signsलक्षणચિહ્નો: Colonies on shoots and pods; honeydew; spread viruses.प्ररोहों व फलियों पर बस्तियाँ; स्राव; विषाणु फैलाते।અંકુર અને શીંગ પર વસાહતો; સ્રાવ; વાઇરસ ફેલાવે.
Manageप्रबंधनવ્યવસ્થાપન: Yellow sticky traps, neem, natural enemies, insecticide if heavy.पीले चिपचिपे ट्रैप, नीम, प्राकृतिक शत्रु, अधिक हो तो कीटनाशी।પીળા સ્ટીકી ટ્રેપ, લીમડો, કુદરતી શત્રુ, વધુ હોય તો કીટનાશક.
Physiological disordersशारीरिक विकारશારીરિક વિકાર
Flower & pod dropफूल व फली झड़नाફૂલ અને શીંગ ખરવું
Causeकारणકારણ: Flowers and young pods drop under heat or water stress.गर्मी या जल-तनाव में फूल व छोटी फलियाँ झड़तीं।ગરમી કે પાણી-તાણમાં ફૂલ અને નાની શીંગ ખરે.
Fixउपायઉપાય: Sow in the cool season, even moisture, avoid heat at flowering.ठंडी ऋतु में बुवाई, समान नमी, फूल समय गर्मी से बचें।ઠંડી ઋતુમાં વાવણી, સમાન ભેજ, ફૂલ વખતે ગરમી ટાળો.
Poor pod fillखराब फली भरावખરાબ શીંગ ભરાવ
Causeकारणકારણ: Pods stay flat or half-filled from heat, drought or poor nutrition.गर्मी, सूखा या कमज़ोर पोषण से फलियाँ चपटी/आधी भरी।ગરમી, દુકાળ કે નબળા પોષણથી શીંગ ચપટી/અડધી ભરેલી.
Fixउपायઉપાય: Even moisture at pod fill, balanced P and K, right season.फली भराव पर समान नमी, संतुलित P व K, सही ऋतु।શીંગ ભરાવ વખતે સમાન ભેજ, સંતુલિત P અને K, યોગ્ય ઋતુ.
Yellowing from waterloggingजल-जमाव से पीलापनપાણી ભરાવાથી પીળાશ
Causeकारणકારણ: Yellowing and stunting in waterlogged soil.जल-जमाव मिट्टी में पीलापन व बौनापन।પાણી ભરાયેલી માટીમાં પીળાશ અને ઠીંગણાપણું.
Fixउपायઉપાય: Improve drainage; avoid over-irrigation.जल-निकासी सुधारें; अधिक सिंचाई न करें।નિતારણ સુધારો; વધુ પિયત ટાળો.
Nutrient deficienciesपोषक तत्व की कमीપોષક તત્વોની ઉણપ
Phosphorus (P)फॉस्फोरस (P)ફોસ્ફરસ (P)
Signsलक्षणચિહ્નો: Dull, dark leaves; weak roots and poor nodulation; slow growth.सुस्त, गहरी पत्तियाँ; कमज़ोर जड़ें व गाँठें; धीमी वृद्धि।ઝાંખા, ઘેરા પાન; નબળા મૂળ અને ગંડિકા; ધીમી વૃદ્ધિ.
Fixउपायઉપાય: Apply phosphorus at sowing; correct soil pH.बुवाई पर फॉस्फोरस दें; मिट्टी का pH ठीक करें।વાવણીએ ફોસ્ફરસ આપો; જમીનનો pH સુધારો.
Sulphur (S)सल्फर (S)સલ્ફર (S)
Signsलक्षणચિહ્નો: Younger leaves uniformly pale-yellow; low oil/protein.नई पत्तियाँ समान रूप से हल्की-पीली; तेल/प्रोटीन कम।નવા પાન એકસરખા આછા-પીળા; તેલ/પ્રોટીન ઓછું.
Fixउपायઉપાય: Apply gypsum or ammonium sulphate.जिप्सम या अमोनियम सल्फेट दें।જિપ્સમ કે એમોનિયમ સલ્ફેટ આપો.
Iron (Fe)आयरन (Fe)આયર્ન (Fe)
Signsलक्षणચિહ્નો: Youngest leaves yellow with green veins on high-pH or wet soils.उच्च-pH या गीली मिट्टी में सबसे नई पत्तियाँ पीली, शिराएँ हरी।ઊંચા-pH કે ભીની માટીમાં સૌથી નવા પાન પીળા, નસો લીલી.
Fixउपायઉપાય: Foliar iron chelate; improve drainage.पर्ण आयरन कीलेट; जल-निकासी सुधारें।પર્ણ આયર્ન ચીલેટ; નિતારણ સુધારો.
IPM strategy — from base to tipIPM रणनीति — आधार से शिखरIPM વ્યૂહ — પાયાથી ટોચ
Build from the bottom up — chemicals are the last, smallest step. Physiological disorders and nutrient deficiencies are fixed by correcting the cause (water, nutrition, weather), not by spraying.नीचे से ऊपर बनाएँ — रसायन अंतिम, सबसे छोटा कदम। शारीरिक विकार व पोषक तत्व की कमी कारण (पानी, पोषण, मौसम) सुधारने से ठीक होते हैं, छिड़काव से नहीं।નીચેથી ઉપર બનાવો — રસાયણ છેલ્લું, સૌથી નાનું પગલું. શારીરિક વિકાર અને પોષક તત્વોની ઉણપ કારણ (પાણી, પોષણ, હવામાન) સુધારવાથી મટે, છંટકાવથી નહિ.
Use crop-protection inputs safelyफसल-सुरक्षा उत्पाद सुरक्षित रूप से उपयोग करेंપાક-સંરક્ષણ ઇનપુટ સલામત રીતે વાપરો
Always read and follow the label. Use the correct dose. Wear gloves and a mask while mixing and spraying, and respect the pre-harvest interval. Put IPM first and treat chemicals as a last resort.हमेशा लेबल पढ़ें और मानें। सही मात्रा लें। मिलाते-छिड़कते समय दस्ताने-मास्क पहनें, और कटाई-पूर्व अंतराल का पालन करें। IPM को पहले रखें, रसायन अंतिम उपाय।હંમેશા લેબલ વાંચો અને પાળો. સાચો ડોઝ વાપરો. ભેળવતી-છાંટતી વખતે મોજાં-માસ્ક પહેરો, અને કાપણી-પૂર્વ અંતરાલ પાળો. IPM પ્રથમ, રસાયણ છેલ્લો ઉપાય.